Η Λέξη Είχε Τη Δική Της Ιστορία

(Ενδιαφέρουν άραγε κανέναν αυτά που γράφω;)

Στη γαλλική ιντελιγκέντσια κυριαρχούσε ήδη από το 1689 μία διαμάχη για το αν οι αρχαίοι πολιτισμοί ήταν ανώτεροι ή αν η χώρα του Λουδοβίκου XIV είχε ξεπεράσει σε τέχνες και επιστήμες τη Ρώμη και την Ελλάδα. Όχι μόνο η γενικότερη βελτίωση των βιοτικών συνθηκών ήταν πρόσφορη για εικόνες επίγειας ευτυχίας, αλλά οι μορφωμένοι κύκλοι της εποχής ένιωθαν ισχυρή την κουλτούρα τους και έφτασαν στο σημείο να αμφισβητήσουν τα αρχαία πρότυπα. Το όραμα του παραδείσου δεν άργησε να προστεθεί: επί αιώνες η λέξη patrie χρησιμοποιήτο με καθαρά γεωγραφικό περιεχόμενο και προσδιόριζε τον τόπο γέννησης ή καταγωγής. Θα μπορούσε να αναφέρεται σε ένα χωριό, μία επαρχία ή μία χώρα -pays- δίχως τo συναισθηματικό φορτίο που περιέχει σήμερα. Στο τέλος του 17ου αιώνα όμως, η λέξη patrie απέκτησε μία μυθική διάσταση: ο τόπος στον οποίο οι άνθρωποι ζουν ελεύθεροι και ευτυχισμένοι.



Η patrie πριν τα τέλη του 17ου αιώνα: ένας γεωγραφικός όρος, συναισθηματικά αφόρτιστος

Ο τόπος αυτός όμως ταυτιζόταν αποκλειστικά με τη χώρα καταγωγής ή ήταν μία μεταφορική ιδιότητα, κατάλληλη για κοσμοπολίτικους κύκλους; Μ’ άλλα λόγια: αν ένας διανοούμενος ήθελε να γράψει ένα μυθιστόρημα για μία ουτοπική χώρα, θα διάλεγε να την τοποθετήσει σε κάποιο φανταστικό τόπο και χρόνο (όπως έκανε ο Φράνσις Μπέικον με το New Atlantis, 1626) ή θα του φαινόταν φυσιολογικό να εξηγήσει ότι η χώρα καταγωγής του θα γινόταν αρμονική και χαρούμενη αν κάποια πράγματα άλλαζαν; Καινούργια διαμάχη ξέσπασε ανάμεσα στους λογίους του 18ου αιώνα για το αν αυτός ο μυθικός τόπος είναι και το ίδιο το μέρος που γεννήθηκε κάποιος ή αν, όπως έλεγε ο Βολταίρος, «η πατρίδα βρίσκεται εκεί που βασιλεύει η λογική και η διαφώτιση».



Η patrie στα τέλη του 17ου αιώνα: μία εικόνα παραδείσου

Υπήρχαν όμως πολλοί που είχαν λόγους να είναι δυσαρεστημένοι με το καθεστώς της Γαλλίας. Η αυλαία του 18ου αιώνα είχε ανοίξει στο κράτος των Βουρβόνων με την παλιά νοοτροπία υπονομευμένη εκ των έσω: η καθολική εκκλησία, που στήριζε και στηριζόταν από το μονάρχη, έχανε όλο και περισσότερο το κύρος της, ενώ τα προνόμια των αριστοκρατών, δηλαδή των ατόμων που είχαν δικαίωμα στην κληρονομική αεργία, φαίνονταν όλο και περισσότερο αδικαιολόγητα από τις οικονομικά ενεργές ομάδες του πληθυσμού*. Υπήρχαν όμως και εξωτερικές υπονομεύσεις: οι γάλλοι έμποροι βλέπανε τους βρετανούς ανταγωνιστές να έχουν από πίσω τους ένα κράτος περισσότερο υποστηρικτικό παρά περιοριστικό για το επάγγελμά τους. Ήταν η εποχή που ο ατομικισμός ανθούσε στον εμπορικό κλάδο και μάλιστα στην τυχοδιωκτική του εκδοχή: «Όλοι όσοι αισθάνονται ικανοί να δοκιμάσουν την τύχη τους και να διεκδικήσουν τη χαρά της ζωής, ενθαρρύνονται από το μεταδοτικό παράδειγμα της ευτυχίας που επιδεικνύουν διάφοροι τυχεροί αυτού του κόσμου» (Lefebvre, Η Γαλλική Επανάσταση). Το σημαντικό από όλα αυτά είναι ότι κάποιες μορφωμένες και ευκατάστατες ομάδες πληθυσμού άρχισαν να συλλαμβάνουν την ιδέα μιας Γαλλίας στην οποία οι προνομιούχες τάξεις δεν είχαν θέση.



Η patrie της μπουρζουαζίας: κοσμοπολίτικη, περιλαμβάνει μόνο τις οικονομικά ενεργές ομάδες

Αυτή η Γαλλία μεταφέρθηκε στα έργα των λογίων, στον τρόπο με τον οποίο οραματίζονταν τον παράδεισό τους: ο La Bruyere και ο Montesquieu υποστήριξαν πως δεν μπορεί να υπάρχει patrie υπό τυραννία και πάνω σ’ αυτό είχαν μεγάλη επίδραση τα δύο έργα του Bolingbroke, The Idea of a Patriot King και On the Spirit of Patriotism. Ως το 1750 τα βιβλία αυτά είχαν εκδοθεί στα γαλλικά και εισήγαγαν τις λέξεις patriote, patriotisme με μία έννοια δικαιολόγησης της αντίστασης ενάντια σε κάποιο καταπιεστικό καθεστώς.


Η patrie ορισμένων διανοούμενων με επιρροή: αντίσταση στους καταπιεστές

Στην πορεία του 18ου αιώνα, το εξωτερικό εμπόριο της Γαλλίας αναπτύσσεται ταχύτατα. Η μπουρζουαζία αναδείχτηκε σε μία πολύ δυναμική και πλούσια τάξη, όμως το διοικητικό και φορολογικό σύστημα της Γαλλίας δε βοηθούσε στην πολιτική της ενδυνάμωση, ούτε και στην αποτελεσματική λειτουργία της χώρας ενόψει του ανταγωνισμού με τους βρετανούς εμπόρους. Όταν οι Γάλλοι με τους Άγγλους οδηγήθηκαν στον Επταετή Πόλεμο για να λύσουν τις αποικιοκρατικές τους διαφορές, οι δεύτεροι νίκησαν επειδή κατάφεραν και αντεπεξήλθαν στις δυσκολίες της πολεμικής οργάνωσης και χρηματοδότησης χάρη στον καπιταλιστικό προσανατολισμό που είχε πάρει η οικονομία της δικής τους χώρας. Την ίδια εποχή, το σύμβολο της οικονομικά ενεργητικής τάξης, η patrie, αποκτούσε και αφιερωματικό περιεχόμενο: το άτομο είναι για την πατρίδα, όχι η πατρίδα για το άτομο. Το 1754 κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με μεγάλη επιρροή, το Dissertation sur le vieux mot de Patrie, από τον Abbe Coyer. Ο συγγραφέας, απαντώντας στις κοσμοπολίτικες απόψεις του Βολταίρου, ήθελε να δει θεσμοθετημένα τυπικά, βραβεία και μνημεία να δοξάζουν την patrie ως τόπο καταγωγής. Πρέσβευε, προφανώς επηρεασμένος από αρχαίες παραδόσεις, πως όλοι οι άνθρωποι πρέπει να αφιερωθούν σ’ αυτήν, οι γυναίκες να κάνουν παιδιά και οι στρατιώτες να πεθαίνουν για την πατρίδα.


Η patrie άλλων διανοούμενων με επιρροή: θέλει νεκροί χιλιάδες να 'ναι στους τροχούς

Σε καμία περίπτωση οι γάλλοι αστοί δεν ήταν οι μόνοι που χρησιμοποιούσαν τη λέξη πατρίδα ενδεδυμένη με μία διαφορετική αίγλη από αυτή που είχε στα τέλη του προηγούμενου αιώνα. Ο Μέγας Φρειδερίκος της Πρωσίας, ένας από τους «φωτισμένους» μονάρχες της εποχής, είχε αναπτύξει στις Περί Φιλοπατρίας Επιστολές (1779) τη συλλογιστική ότι οι άνθρωποι είναι δεμένοι με τον τόπο καταγωγής τους τόσο στενά, ώστε η προσωπική τους ευτυχία είναι άμεσα συνυφασμένη μ’ αυτόν. Κάθε άλλο όμως παρά επαναστατικό περιεχόμενο είχε η πατρίδα του Μεγάλου Φρειδερίκου, αφού θεωρούσε ότι το μεγαλείο του κράτους εξαρτάται από τον Ηγεμόνα, ο οποίος δοξάζεται όταν οι υπήκοοι ευημερούν «με έντιμο τρόπο». Όσο για την πολεμική δράση τους, αυτή θα πρέπει να κατευθύνεται στους ξένους που εποφθαλμιούν τα εδάφη της πατρίδας: «Δε βλέπεις, λοιπόν, πως αν τυχόν η κυβέρνηση έχανε αυτές τις επαρχίες, τότε θα εξασθενούσε κι έχοντας μείνει χωρίς τους πόρους που αντλούσε προηγουμένως, δε θα μπορούσε να σε βοηθήσει την ώρα της ανάγκης σου;». Ένα παρόμοιο περιεχόμενο νομιμοφροσύνης είχε δώσει στην πατρίδα και ο Γκαίτε στο δικό του έργο Περί Φιλοπατρίας (1772). Τελικά όμως, μόνο στη δυσαρέσκεια των γάλλων αστών για τα προνόμια των ευγενών βρήκε γόνιμο έδαφος η πατρίδα συνδεδεμένη με την αντίσταση στην τυραννία. Έκανε τους πολιτικούς τους αντιπάλους να φαντάζουν, ούτε λίγο ούτε πολύ, προαιώνιοι σφετεριστές κάποιων ξένων δικαιωμάτων. Δημιουργούσε την πεποίθηση ότι ο κόσμος ζούσε ευτυχισμένος μέχρι που ήρθαν οι αριστοκράτες και επέβαλλαν την τυραννική τους εξουσία.

Η vaterland του Μεγάλου Φρειδερίκου

Με την εμφάνιση του Ρουσσώ και την ευρεία αποδοχή του έργου του, τα πράγματα καταστάλαξαν: patrie είναι ο τόπος γέννησης ανεξάρτητα από το πολιτικό του καθεστώς οπότε, αν αυτό είναι τυραννικό, οι άνθρωποι έχουν κάθε δίκιο να ξεσηκωθούν για να το αλλάξουν• «με τον Ρουσσώ, η λέξη patrie αυξάνει το επαναστατικό της φορτίο» (Llobera, God of Modernity), ενώ η λέξη άρχισε να συγκλίνει νοηματικά με την άλλη ρουσσωική λέξη nation. Ο Jacourt, στον οποίο οφείλεται το λήμμα «Patrie» στην Encyclopedie, αντέγραψε μεγάλα κομμάτια από το Dissertation του Coyer, προσέθεσε δε όλες τις καινούργιες έννοιες της λέξης καθώς και το ηθικό περιεχόμενο του Ρουσσώ: η αγάπη για την πατρίδα συντελεί στην αρετή.


-----------------
* Η εργατικότητα δεν προωθείτο τότε ως κοινωνική αξία. Αντίθετα, η αεργία είχε μεγάλη αίγλη και όνειρο των ευκατάστατων αστών ήταν να αποκτήσουν δική τους γη, να ζήσουν «σαν ευγενείς» από τις προσόδους και να συμπεριληφθούν στην «αριστοκρατία του μανδύα». Αμφισβητούσαν όμως ξεκάθαρα το να απαλλάσσεται κανείς από την εργασία λόγω καταγωγής και μόνο.

7 σχόλια:

  1. Μας έχεις καθηλώσει, γι' αυτό δεν σαλεύουμε. Please carry on

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. "φυσικά, εμένα;"

    ή

    "φυσικά, κανέναν;"

    :-D

    (ήρθα να γράψω "ναι" αλλά με πρόλαβε άλλος και κάνω την έξυπνη τώρα!)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Λαϊκή επιταγή ακούω τώρα,
    Και πρέπει να κατέβω

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ανώνυμος11/7/11

    Ναι, και εμένα
    ...Εστω και με 2 + βάλε χρόνια καθυστέρηση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Να 'σαι καλά, σ' ευχαριστώ πολύ. Κάλλιο αργά παρά ποτέ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.