Κοινωνικές Θρησκείες

Μία μικρή ανακεφαλαίωση στα όσα έχουμε πει μέχρι τώρα:
Συνήθως περιβάλλεται από μυστήριο η εμφάνιση του εθνικισμού με τη Γαλλική Επανάσταση. Οι παλαιότεροι μελετητές αντιμετώπιζαν το φαινόμενο σαν να προήρθε από παρθενογέννεση εκεί στις αρχές της νεότερης εποχής. Οι πιο σύγχρονοι μελετητές διορθώνουν και τονίζουν ότι αυτό που προέκυψε ξαφνικά με τη Γαλλική Επανάσταση ήταν ο "λαϊκός εθνικισμός" (όρος του Josep Llobera), ενώ παρόμοιες αντιλήψεις υπήρχαν μεμονωμένα από πολύ παλαιότερα σε στενούς κύκλους διανοούμενων. Οι Φαντασιακές Κοινότητες του Benedict Anderson επιχείρησαν να δώσουν ορισμένες φανταιζί ερμηνείες, όμως δε με πείθει πλήρως η επιχειρηματολογία του, νιώθω ότι σε πολλά σημεία ο συγγραφέας λογοτεχνίζει, παρασέρνεται από την ανάγκη του να πρωτοτυπήσει και κάνει λογικές αυθαιρεσίες για να στηρίξει την ιδεολογία του. Η δική μου πρόταση είναι ότι αν δούμε τον εθνικισμό της Γαλλικής Επανάστασης (μόνο αυτόν εξετάζω, κανέναν άλλον) ως περίπτωση κοινωνικής θρησκείας, τότε πολλά ερωτηματικά ξεδιαλύνονται, εξαφανίζεται το μυστήριο, και το εθνικιστικό φαινόμενο της εποχής εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του πανάρχαιου θρησκευτικού φαινομένου.

Ο όρος "κοινωνική θρησκεία" μπορεί να είναι και δικός μου. Τον χρησιμοποιώ πάντως για να ξεχωρίσω τις θρησκευτικές αντιλήψεις και πρακτικές που περιορίζονται σε μεμονωμένα άτομα ή περιθωριακές ομάδες, με αυτές που υιοθετούνται πλειοψηφικά από ολόκληρες κοινωνίες. Στην περίπτωση αυτή, ο "κοινωνικός Θεός" συνοδεύεται οπωσδήποτε και από έναν πλήρη ηθικό εξοπλισμό. Επιβάλλει αξίες, κοινωνικές νόρμες και παραδίδει εντολές. Όταν ο Μωάμεθ συνάντησε τον Αρχάγγελο Γαβριήλ στην έρημο, ξεκίνησε μία περιθωριακή θρησκεία με σχεδόν αμιγή οντολογικό χαρακτήρα. Όταν ο Μωάμεθ βρήκε ευήκοα ώτα στην πόλη της Μεδίνα, το Ισλάμ άρχισε να υιοθετείται κοινωνικά και απέκτησε έναν έντονο κανονιστικό χαρακτήρα. Μάλιστα, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του Τάκη Κονδύλη από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, το κανονιστικό στοιχείο υπήρξε κατά κανόνα αυτό που διαμόρφωνε το οντολογικό σε μία κοινωνική θρησκεία. Συνθηματικά θα μπορούσαμε να πούμε: κοινωνικός Θεός = 90% Ηθική + 10% Αλήθεια.

Η εξίσωση όμως δουλεύει και αντίστροφα. Όταν σε μία κοινωνία οι συνθήκες είναι πρόσφορες για ριζική ανακατάταξη ηθικών αξιών, τότε τα φαινόμενα που προκύπτουν αποκτούν μεταφυσικό χαρακτήρα και προσωποποιούνται σε κάποιον (κοινωνικό) Θεό. Και οι ιστορικές έρευνες του Max Weber έδειξαν ότι πάντα, όταν πρόκειται να ανέρθουν καινούργια κοινωνικά στρώματα σε θέσεις ισχύος και να αντικαταστήσουν τα παλιά, αυτό συνοδεύεται και από ανακατάταξη ηθικών αξιών στην κοινωνία (διότι τα καινούργια ανώτερα στρώματα θέλουν να νιώθουν ότι "αξίζουν" τα προνόμιά τους, δεν τα οφείλουν απλώς στην καλοτυχία ή στην πολιτική επικράτησή τους, οπότε πρέπει να επιβάλλουν διαφορετικές αξίες). Το "ανακατάταξη ηθικών αξιών στην κοινωνία" όμως είναι ισοδύναμο με το "καινούργιος κοινωνικός Θεός"...

Σε προηγούμενη ανάρτηση έδειξα πώς η λέξη patrie, από συναισθηματικά αφόρτιστη ως τα τέλη του 17ου αιώνα, απέκτησε ουτοπικό περιεχόμενο ("το μέρος στο οποίο οι άνθρωποι ζούνε ευτυχισμένοι"), ακόμα και αφιερωματικό ("οι στρατιώτες πρέπει να πεθαίνουν για την πατρίδα"), έως και επαναστατικό ("δικαιολογείται η αντίσταση σε κάποιο καταπιεστικό καθεστώς"). Άσχετα αν ο Abbe Coyer έγραφε επηρεασμένος από αρχαίες παραδόσεις ή αν ο Ρουσσώ έδινε οικουμενική διάσταση στα προσωπικά του παράπονα και εξειδανίκευε τη Γενεύη των παιδικών του χρόνων, ο σπόρος έπεσε και ρίζωσε στη δυσαρέσκεια των ευκατάστατων αστών για τα προνόμια των ευγενών. Ο καινούργιος Θεός βρέθηκε και διέθετε ένα διαφορετικό ηθικό περιεχόμενο: ατομικισμός, επίγεια ευτυχία και να κατακτάς την αεργία σου όχι λόγω καταγωγής, αλλά έχοντας προηγουμένως εργαστεί ("συνταξιοδότηση"). Όλες οι συνθήκες ήταν πρόσφορες.

Και ένα κερασάκι στην τούρτα: τη δεκαετία του '80 έγινε μία μεγάλη κοινωνική ανακατάταξη στην Ελλάδα. Με το ΠΑΣΟΚ και τον Αντρέα, ήρθαν στα πράγματα πολλοί από αυτούς που καταπιέζονταν επί δεκαετίες - ή τα παιδιά αυτών - και παραγκωνίστηκαν οι προηγούμενοι προνομιούχοι. Η "Αλλαγή" συνοδεύτηκε και από μία αντίστοιχη ηθική όσο και νοηματική αλλαγή. Αν και δεν είμαι ο κατάλληλος για να διαγνώσω τις κυρίαρχες ηθικές αξίες στην προπασοκική Ελλάδα, καταλαβαίνω όμως ότι εξαφανίστηκαν όποια σπέρματα παραδοσιακής αστικής νοοτροπίας είχαν αναπτυχθεί τότε. Μέσα στη δικτατορία, ο Κηλαηδόνης τραγουδούσε: "Οικονομία κάνε / Και σφίξε τα λουριά / Τώρα που είσαι νέος / Σώρευε τον παρά" και για να ειρωνεύεται αυτήν τη νοοτροπία, σημαίνει ότι ήταν κοινωνικά υπαρκτή. Τότε. Η δική μου γενιά όμως δε γνώρισε αυτήν την αξία της λιτότητας και της αποταμίευσης. Μεσολάβησε η θρυλική δεκαετία του '80, όπου κυρίαρχο κοινωνικό ιδεώδες αναδείχθηκε το "Γλέντα τη ζωή / Όλοι δύο μέτρα παίρνουν γη". Υπονομεύτηκε επίσης έντονα το κύρος των θεσμών και των νόμων, αφού "ο μόνος θεσμός είναι ο κυρίαρχος λαός".





Κάτι που μας φέρνει και στην αντίστοιχη νοηματική αλλαγή. Επί δεκαετίες, οι λέξεις "λαός" και "λαϊκός" είχαν ουδέτερο ή ακόμα και αρνητικό περιεχόμενο. Στην Ελλάδα του '60 και του '70, το "λαϊκός" μπορούσε να ήταν παραπλήσιο του "φτηνός" ή του "κακόγουστος" ή κάτι ανάλογο. Ήρθε όμως το κόμμα των μη-προνομιούχων και ο ηγέτης του, και εξύψωσαν το νόημα της λέξης στις ουράνιες σφαίρες. Το "λαϊκός" απέκτησε το περιεχόμενο του "γνήσιος", του "αυθεντικός", και τα κράτησε μέχρι σήμερα (πολλές άλλες λέξεις χρωστάμε ακόμα στον Αντρέα: το "κατεστημένο", απόδοση του αγγλικού establishment, το ρήμα "δρομολογώ" κ.α. είναι καθαρά ανδρεοπαπανδρεϊκής κοπής). Ό,τι ακριβώς έγινε και με τα έργα του Ρουσσώ στην προεπαναστατική Γαλλία - θυμίζω: "Θα ήταν δύσκολο να βρεθεί μία επιρροή πιο αποφασιστική από αυτή του Ρουσσώ στη διαμόρφωση των νεότερων εννοιών των λέξεων patrie και nation, ενώ το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για το peuple" (Llobera, God Of Modernity, 1994). Μπορούμε να πούμε ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε ο Ρουσσώ της Ελλάδας (μπλιαξ).

Αρκετά όμως με την ελληνική μιζέρια. Όταν έχωμεν τους Γάλλους, τις η χρεία από άλλους; Από την επόμενη ανάρτηση ξαναγυρνάμε στο μεγαλείο των κοσμογονικών γεγονότων της Γαλλικής Επανάστασης. Μείνετε συντονισμένοι για τη συνταρακτική συνέχεια. Θα έχει σεξ & βία.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.