Η Θεϊκή Αναμέτρηση

Η ανώτατη εξουσία στη Γαλλία υπήρξε πάντα θεμελιωμένη πάνω στο ιδεώδες της μέριμνας για το δημόσιο όφελος, και το ζήτημα που τέθηκε εκείνο το καλοκαίρι του 1789 ήταν ποιος από τους δύο θεούς υπηρετούσε αυτό το ιδεώδες καλύτερα• ο βασιλιάς ή το έθνος; Ο καθένας είχε τους δικούς του πιστούς: οι αριστοκράτες και ο (ανώτατος) κλήρος ήταν έξω από το έθνος, οι χωρικοί ήταν εχθροί των αριστοκρατών, η μπουρζουαζία ήταν και με τους δύο θεούς, οι πεινασμένοι αβράκωτοι θεωρούσαν ότι οι αριστοκράτες και οι υπουργοί του βασιλιά έφταιγαν για όλα (πλην του Νεκέρ).

Ουσιαστικά, η αναμέτρηση έφτασε στο κρίσιμο σημείο μέσα στο τελευταίο δεκαήμερο του Ιουνίου. Τα μέλη της παραγκωνισμένης Εθνοσυνέλευσης έδωσαν τον περίφημο Όρκο του Σφαιριστηρίου στις 20 του μηνός, τονίζοντας ότι το έθνος -μέσω των αντιπροσώπων του- μπορεί να εξασφαλίσει το δημόσιο όφελος, έχοντας όμως και κάθε καλή διάθεση «να διατηρήσουν τους Θεμελιώδεις Νόμους της Μοναρχίας» (συλλογή αρχών που λειτουργούσαν ως άτυπο σύνταγμα της μοναρχίας στο ancien regime):

«Προειδοποιημένοι για τη σφοδρότητα της διαπλοκής και της αποφασιστικότητας με την οποία ο βασιλιάς ωθείται σε καταστροφικά μέτρα*, οι αντιπρόσωποι του έθνους δεσμεύονται προς το δημόσιο όφελος και τα συμφέροντα της πατρίδας με όρκο ... να εγκαθιδρύσουν το σύνταγμα του βασιλείου, να επιφέρουν την αναγέννηση της δημόσιας τάξης, και να διατηρήσουν τους Θεμελιώδεις Νόμους της Μοναρχίας»


Τρεις μέρες αργότερα ο βασιλιάς απάντησε αρνούμενος οποιονδήποτε άλλο που να ενσαρκώνει το ιδεώδες της μέριμνας για το γαλλικό πληθυσμό, παρά μόνο τον εαυτό του: «Εάν, από μία κακή μοίρα που δε θέλω να σκέφτομαι, με εγκαταλείψετε μόνο σε τούτη την ωραία προσπάθεια, τότε θα μεριμνήσω για το καλό του λαού μου μονάχος, και θα θεωρήσω τον εαυτό μου ως το μοναδικό και αληθινό εκπρόσωπό του». Για να πραγματοποιήσει την ωραία του προσπάθεια, άρχισε να συγκεντρώνει στρατεύματα στις Βερσαλίες. Αυτό που δεν υπολόγισε ήταν ότι ο ήδη φοβισμένος από τους «ληστές» και τη «συνωμοσία των αριστοκρατών» παρισινός λαός πίστεψε πως υπάρχει σχέδιο βομβαρδισμού της πρωτεύουσας.

Στις 14 Ιουλίου, ένα άτακτο πλήθος άλωσε τη Βαστίλη ψάχνοντας για πυρομαχικά - «σε περιόδους επαναστάσεων τίποτε δεν είναι ισχυρότερο από την πτώση των συμβόλων» (Hobsbawm, Age of Revolution). Ανακάλυψε εφτά κρατούμενους και ελάχιστα πυρομαχικά, ενώ οι αντιπρόσωποι στην Εθνοσυνέλευση ανακάλυψαν μία ανέλπιστη πολιτική νίκη. Το πλήθος όμως δεν είχε στόχο να στραφεί ενάντια στη μοναρχία, δεν είχε κανένα προσχεδιασμένο σκοπό• «οι Παριζιάνοι ούτε καν διανοήθηκαν να σπεύσουν για να προστατεύσουν τη Συνέλευση: την έσωσαν μεν, αλλά σχεδόν κατά λάθος» (Lefebvre, Γαλλική Επανάσταση). Το πλήθος, μάλιστα, συγκεντρώθηκε κάτω από τη Βαστίλη φωνάζοντας «Ζήτω η ελευθερία! Ζήτω ο βασιλιάς!». Τα γεγονότα εκείνης της ημέρας μεταφράστηκαν ως μήνυμα λαϊκής αγανάκτησης, κάτι σαν: «ο βασιλιάς είναι για το έθνος, όχι το έθνος για το βασιλιά», και επισφραγίστηκαν τρεις μέρες αργότερα, όταν ο βασιλιάς παρουσιάστηκε στο μπαλκόνι του Δημαρχείου φορώντας την τρίχρωμη κονκάρδα.




Εντωμεταξύ, ξεσπάει ο Μεγάλος Φόβος και βρίσκει όλους απροετοίμαστους. Πώς θα πρέπει να δούμε τις ταραχές στην ύπαιθρο; Οι αγρότες δεν υπολόγιζαν στην Εθνοσυνέλευση για μία καλύτερη μοίρα. Το μίσος για τους αριστοκράτες, πολλαπλασιασμένο από τους ασαφείς φόβους των «ληστών», ήταν αυτό που όπλισε το χέρι των χωρικών προκειμένου να κάψουν πύργους ευγενών, να καταστρέψουν περιφράξεις κ.λπ. (Lefebvre, Γαλλική Επανάσταση). Ο Μεγάλος Φόβος κατά βάση ήταν μία εξέγερση χωρικών, σαν κι αυτές που συνέβαιναν στα χρόνια του Μεσαίωνα, όταν οι πιέσεις των ευγενών ξεπερνούσαν κάποιο κατώφλι ανοχής. Είχε ήδη ξεκινήσει πριν από τη Σύγκληση, συνδέθηκε με την Επανάσταση, και ήταν η μόνη φορά που οι χωρικοί έπαιξαν ρόλο στα γεγονότα ανακατανομής εξουσίας.

Μία καθαρά ταξική αναμέτρηση, των αστών εναντίον της αριστοκρατίας και του βασιλιά που συντάχθηκε μαζί της, έγειρε πολιτικά και στρατιωτικά υπέρ των πρώτων λόγω εξεγέρσεων άσχετων με τους πραγματικούς σκοπούς της αντιπαράθεσης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να χρεωθεί η νίκη στο έθνος και να αμφισβητηθεί ο ρόλος του βασιλιά ως προς αυτό. Ο γαλλικός λαός πλέον δε χρειαζόταν μονοπωλιακά την αυθεντία του• το έθνος και οι αντιπροσωπευτικοί μηχανισμοί του μπορούσαν να εξασφαλίσουν εξίσου το δημόσιο όφελος. Αυτή όμως δεν ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία που μία πολιτική νίκη οδήγησε στην ανακατάταξη των ιερών συμβόλων της κοινωνίας, κάθε άλλο μάλιστα: «Γενικώς, οι πολιτικές και στρατιωτικές κατακτήσεις συνεπάγονται επίσης και τη νίκη του δυνατότερου θεού επί του αδύνατου θεού της νικημένης ομάδας» (Weber, Sociology of Religion).


Πολίτης vs. Άνθρωπος
Το πρόβλημα των ευκατάστατων αντιπροσώπων της Συντακτικής πλέον Συνέλευσης ήταν να προβούν στις προγραμματικές τους μεταρρυθμίσεις υποβιβάζοντας μέσα στο έθνος τη μάζα των φτωχών αβράκωτων και αγροτών. Κατέφυγαν στο κόλπο του Ρουσσώ για πατριώτες πρώτης και δεύτερης κατηγορίας: Στη διάσημη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, η αναφορά και στον άνθρωπο και στον πολίτη δεν ήταν τυχαία. Έπρεπε να βρεθεί μία βάση για να διαχωριστούν οι φορείς της γενικής θέλησης (οι «πολίτες» της Διακήρυξης• αργότερα ονομάστηκαν «ενεργοί πολίτες») από τους απλούς ανθρώπους (ή «παθητικούς πολίτες»), και η βάση αυτή έγινε η οικονομική άνεση. Έτσι, ενώ το Άρθρο 3 σφραγίζει τη νίκη: «Το έθνος είναι η πηγή της εξουσίας», το Άρθρο 6 δίνει νομοθετική εξουσία μόνο στους πολίτες:


«Ο νόμος είναι η έκφραση της γενικής θέλησης. Όλοι οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να συμμετάσχουν προσωπικά ή με τους αντιπροσώπους τους στη δημιουργία του ... Όλοι οι πολίτες, καθότι είναι ίσοι υπό το νόμο, δικαιούνται τους δημόσιους τίτλους, θέσεις και αξιώματα, σύμφωνα με τις ικανότητές τους και χωρίς άλλες διακρίσεις εκτός από αυτές που έχουν να κάνουν με τα ταλέντα και τις αρετές τους»


Το Άρθρο αυτό μαρτυρεί και την αρετή που οραματιζόταν το ευκατάστατο κομμάτι της Τρίτης Τάξης για την patrie: ελεύθερη ανάπτυξη των ικανοτήτων και των ταλέντων. Οι αστοί προωθούσαν, ως κοινωνική αξία, την περιπετειώδη χειραφέτηση του οικονομικά ενεργού ατόμου έναντι ολόκληρης της κοινωνίας και της φύσης: «ο ατομικισμός συμβολίζει την ορμητικότητα του Ευρωπαίου, ο οποίος παραμερίζει κάθε εμπόδιο προκειμένου να κατακτήσει τον κόσμο, να κυριαρχήσει στη φύση με τη γνώση και την εφευρετικότητα και, τέλος, να ρυθμίσει μόνος του τη συμπεριφορά του, τη διακυβέρνηση και την κοινωνία», λέει ο Lefebvre. Αυτό φαίνεται και από το περιεχόμενο που έδιναν στην ελευθερία: «Η δυνατότητα κάποιου να κάνει οτιδήποτε αρκεί να μη βλάπτει τους άλλους» (Άρθρο 4)• σίγουρα κάτι διαφορετικό από αυτό που είχε ο Ρουσσώ στο μυαλό του, ο οποίος δεν μπορούσε να δει την ελευθερία χωρίς την ενεργητική συμμετοχή στα δημόσια πράγματα: «Όταν οι πολίτες είναι άπληστοι, δειλοί και μικρόψυχοι και αγαπούν την άνεση περισσότερο από την ελευθερία, δεν αντέχουν πολύ ενάντια στις πολλαπλασιασμένες απόπειρες της κυβέρνησης, οπότε, καθώς η αντιδραστική δύναμη [της κυβέρνησης] αυξάνεται συνεχώς, η υπέρτατη αρχή [η λαϊκή κυριαρχία] χάνεται», προειδοποιούσε το Κοινωνικό Συμβόλαιο.






Το αστικό έθνος κέρδισε λοιπόν αλλά ήταν ένα έθνος τυχοδιωκτών με χαλαρούς δεσμούς ανάμεσα στα μέλη του, που υποστήριζε την τίμια κερδισμένη περιουσία και επεφύλασσε στο βασιλιά ενωτικό ρόλο για τη γαλλική επικράτεια. Αυτό που δεν υπολόγιζαν οι αστοί ήταν ότι ένα άλλο κομμάτι του πληθυσμού διαμόρφωσε, σταδιακά, μία πολύ διαφορετική στάση για το έθνος και την πατρίδα του.

Ποιο κομμάτι του πληθυσμού ήταν αυτό; Ποια στάση διαμόρφωσε; Πώς μπορούν να ερμηνευτούν όλα αυτά; Η συγκλονιστική συνέχεια στο επόμενο επεισόδιό μας. Μείνετε συντονισμένοι.


------------
* Ο ηγέτης έχει αγαθές προθέσεις αλλά ο περίγυρός του τον παραπλανεί... Αυτό το σχήμα ξεπετάγεται σε πολλές περιστάσεις. Μοιάζει να είναι το προτελευταίο στάδιο κατάπτωσης ενός ηγέτη στα μάτια των υποστηρικτών του πριν την πλήρη απαξίωση. Εμφανίστηκε στην υπόθεση Watergate, σε κάθε Έλληνα πρωθυπουργό των τελευταίων ετών, και αλλού. Εγώ το ονομάζω Σχήμα Ιζνογκούντ (ο Χαλίφης είναι καλός, για όλα φταίει ο κακός βεζίρης Ιζνογκούντ)

2 σχόλια:

  1. Το σχήμα Ιζνογκούντ, πολύ πριν πριν το ενστερνιστούν οι έλληνες πρωθυπουργοί το έχουν εξαντλήσει οι έλληνες πρόεδροι παε, ανεξαρτήτως μεγέθους και κατηγορίας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Και ο Σαίξπηρ επίσης
    (ο κακός Ιάγος φταίει που ο Οθέλος σκότωσε τη Δυσδαιμόνα)

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.