Ο Παραλογισμός Του Ορθολογισμού Ι


Ένα μικρό απόσπασμα από το Rationality in Action (2001) του John Searle:

Κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ επισκέφτηκα έναν φίλο μου, υψηλόβαθμο αξιωματούχο στο Πεντάγωνο. Προσπάθησα να τον μεταπείσω για την πολιτική των ΗΠΑ στον πόλεμο, ειδικά για τον βομβαρδισμό του Βορείου Βιετνάμ. Αυτός είχε Ph.D. στα οικονομικά μαθηματικά. Πήγε στον πίνακα και σχεδίασε τις καμπύλες της παραδοσιακής μικροοικονομικής ανάλυσης: «Εκεί που τέμνονται αυτές οι δυο καμπύλες, εξισώνεται για τους εχθρούς η οριακή χρησιμότητα της αντίστασης με την οριακή αρνητική χρησιμότητα του βομβαρδίζεσθαι. Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει να παραδοθούν. Το μόνο που θεωρούμε, ότι είναι ορθολογικοί. Το μόνο που θεωρούμε, ότι οι εχθροί είναι ορθολογικοί!»

Κατάλαβα τότε ότι κάτι δεν πάει καθόλου καλά με τη θεωρητική σύλληψη που έχουμε για τον ορθολογισμό και με την εφαρμογή της στην πράξη. Ακούγεται τρελό να θεωρεί κάποιος ότι οι αποφάσεις που αντιμετώπιζε στον πόλεμο ο Χο Τσι Μιν και οι σύντροφοί του ήταν σαν την απόφαση να αγοράσεις ή όχι μια οδοντόκρεμα, δηλαδή να μεγιστοποιήσεις κάποια προσδοκώμενη χρησιμότητα

Συμφωνώ με τον Searle, κάτι δεν πάει καθόλου καλά μ’ αυτό το παράλογο φάντασμα που κατασκευάσαμε, το ονομάσαμε «ορθολογισμό» (rationality), βασίσαμε όλη την κλασική οικονομική θεωρία επάνω του, όλη την κλασική πολιτική επιστήμη, ώστε να φτιάχνουμε κομψά μοντέλα και να τα παρακολουθούμε κατόπιν να διαψεύδονται από την πραγματικότητα – όπως έπαθαν οι ΗΠΑ στο Βιετνάμ, εξού και το παράδειγμα πιο πάνω. Καθώς μάλιστα υποδεικνύει ο Searle, το πρόβλημα είναι διπλό: κάτι δεν πάει καθόλου καλά τόσο με τη θεωρητική σύλληψη του «ορθολογισμού», όσο και με την εφαρμογή της στην πράξη. Ναι, όμως που ακριβώς είναι το πρόβλημα;...

Ακολούθως θα κάνω ορισμένες επισημάνσεις γι’ αυτό το παράλογο φάντασμα του «ορθολογισμού» – το οποίο μάλιστα έχει κοστίσει σε αίμα και ανθρώπινες ζωές• δεν είναι απλό φάντασμα, είναι βαμπίρ. Το επιχείρημά μου είναι τετραπλό, σκοπεύω να υποστηρίξω ότι: Α) σε πείσμα του αξιωματούχου στο Πεντάγωνο πιο πάνω (με Ph.D. στα οικονομικά μαθηματικά), οι άνθρωποι δεν είμαστε «ορθολογικοί», Β) καλά κάνουμε και δεν είμαστε, αλίμονο αν ήμασταν, Γ) υπάρχουν συγκεκριμένες ανεπάρκειες στην κλασική σύλληψη του «ορθολογισμού», τυφλά σημεία για την επιστημονική και φιλοσοφική παράδοση, Δ) το θέμα δεν είναι αυστηρά ακαδημαϊκό, έχει σπουδαίες πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές κ.λπ. συνέπειες, που επηρεάζουν όλους μας. Είναι ένα θέμα που έχει να κάνει με τη ζωή μας, την καθημερινότητά μας, τη ζωή των παιδιών μας, με όλα. Ο σκοπός μου δεν είναι να κάνω μια θεωρητική συζήτηση, αδιάφορη για τον πολύ κόσμο και αδιάφορη προς τον πολύ κόσμο, αλλά... να κατεδαφίσω τον δυτικό πολιτισμό! Ε, πρέπει να έχει κανείς κι ορισμένους υψηλούς στόχους στη ζωή του, δε συμφωνείτε;

Ας αρχίσουμε όμως από τους κλασικούς, τους πολύ κλασικούς. Δηλαδή, τον Μπάστερ Κήτον.



Αντίστροφα κι Ανάλογα τα Λογικά και τα Παράλογα
Όπως ξέρετε, ο Μπάστερ Κήτον ήταν ένας σπουδαίος κωμικός του παλιού βωβού κινηματογράφου, οι ταινίες του οποίου συνεχίζουν να είναι απολαυστικές μέχρι σήμερα. Μάλιστα, ακόμα κι όταν γέρασε, συνέχισαν να τον συμβουλεύονται πολλοί σκηνοθέτες, παραγωγοί και ηθοποιοί• ήταν ένας έμπειρος άνθρωπος του κινηματογράφου που μπορούσε να δώσει πολλά στους νεότερους. Παραθέτω από μνήμης ένα περιστατικό μ’ αυτόν, το οποίο είδα πιτσιρικάς στην TV, σ’ ένα ντοκιμαντέρ: κάποια μέρα επισκεύτηκε ένα στούντιο, στο οποίο ένας γνωστός του σκηνοθέτης γύριζε μια κωμωδία. Σ’ εκείνη τη φάση των γυρισμάτων η υπόθεση ήταν ότι ένας τύπος μπήκε σε κάποιο ξένο σπίτι να βουτήξει κάτι, κατόπιν πήγε να φύγει, όμως ανοίγοντας την πόρτα ανακάλυψε ότι απ’ έξω καιροφυλακτούσε ο σκύλαρος του σπιτιού να του την πέσει, οπότε την έκλεισε τρομαγμένος.

«Θέλουμε να βγάλουμε τον τύπο από το σπίτι να συνεχιστεί η πλοκή, όμως έχουμε κολλήσει εδώ», εξήγησε στον Μπάστερ ο σκηνοθέτης. «Γυρίσαμε ήδη τη σκηνή ως εξής: ο τύπος τελικά βγαίνει από το πίσω παράθυρο, ο σκύλος τον παίρνει χαμπάρι και τον κυνηγάει, ο τύπος τρέχει, σκοντάφτει, πέφτει κάτω, ο σκύλος του δαγκώνει τον πισινό, τελικά αυτός σηκώνεται και πηδά άρον άρον τον φράχτη κ.λπ. Εντάξει, όμως είναι κλισέ!... Ψάχνουμε κάτι πιο νόστιμο, που να βγάλει και γέλιο. Μπορείς εσύ να σκεφτείς κάτι;»



Ο Μπάστερ Κήτον λοιπόν εξέτασε το όλο σκηνικό, σκέφτηκε, σκέφτηκε, και ξαφνικά είπε «το βρήκα!». Η σκηνή τελικά ξαναγυρίστηκε με τις υποδείξεις του:

Ο τύπος ανοίγει την πόρτα να φύγει, ο σκύλαρος απ’ έξω πάει να μπει μέσα κι ο τύπος την κλείνει τρομαγμένος. Εξετάζει λίγο την κατάσταση και βγάζει τους πίρους από τους μεντεσέδες της πόρτας. Κατόπιν την ξανανοίγει ελαφρά, ο σκύλαρος βάζει το κεφάλι μέσα, ο τύπος βγαίνει από την άλλη μεριά περιστρέφοντας την πόρτα και κρατώντας την ανάμεσα σ’ αυτόν και στον σκύλο (όπως οι περιστρεφόμενες πόρτες στα μαγαζιά), ο σκύλος μπαίνει από τη μια, ο τύπος βγαίνει από την άλλη, και τελικά με μια περιστροφή της πόρτας 180 μοιρών, ο τύπος έχει βγει από το σπίτι κι έχει κλείσει τον σκύλο μέσα!

Ήταν σίγουρα μια πανέξυπνη ιδέα του Μπάστερ Κήτον όμως, για να επιστρέψουμε στο θέμα μας, ήταν και «ορθολογική» (rational) ή όχι; Εδώ έχω ένα πρόβλημα! Ψάχνοντας το θέμα, τι είναι αυτό που το λένε «ορθολογισμός» μιας απόφασης ή πράξης, θα βρει κανείς πολλούς ορισμούς που έχουν να κάνουν με τη μεγιστοποίηση κάποιου μεγέθους (συνήθως της χρησιμότητας ή του όφελους), υπό καλά προσδιορισμένα κριτήρια και περιορισμούς. Άλλοι ορισμοί τονίζουν την εσωτερική συνέπεια ενός συστήματος ιδεών ή πεποιθήσεων – δηλαδή, να μην παράγει αντιφάσεις. Άλλοι τονίζουν τη λογική αρτιότητα (logical integrity) της συλλογιστικής διαδικασίας• η ιδέα, δηλαδή, να προκύπτει ως τελικό συμπέρασμα μιας επιχειρηματολογίας σύμφωνης με τους κανόνες της τυπικής λογικής. Όλοι αυτοί οι ορισμοί έχουν μια μαθηματικότητα. Ο «ορθολογισμός», ειδωμένος κατ’ αυτόν τον τρόπο, είναι κάτι που μπορεί να ελεγθεί με συντακτικούς κανόνες κι αλγόριθμους, να αποτελέσει θεωρητική βάση τυποποίησης προβλημάτων, να γίνει ένα προσδιορίσιμο μέγεθος όπως το «εισόδημα» ή το «ηλεκτρικό φορτίο».

Το πρόβλημά μου λοιπόν είναι ότι αυτές οι επισημάνσεις πιο πάνω δεν βοηθάνε σε μια περίπτωση όπως με την ιδέα του Μπάστερ Κήτον. Η ουσία εδώ δεν είναι να επιλέξεις, με κάποιο κριτήριο, τη βέλτιστη από ένα σύνολο υποψήφιων λύσεων αλλά να τη σκεφτείς! Αυτό είναι το ζουμί. Αν τη σκεφτείς, μετά ουσιαστικά τέλειωσε το πρόβλημα.

Όχι μόνο αυτό, αλλά δε μοιάζει καθόλου εύκολο και να υποστηρίξεις τυπικά την ιδέα σου. Ο Μπάστερ ήταν τυχερός γιατί ο φίλος του, ο σκηνοθέτης, ήταν κι αυτός άνθρωπος του κινηματογράφου, οπότε έπιασε αμέσως την αξία της ιδέας. Σκεφτείτε να έπρεπε να υποβάλει αίτηση σε κάποιο κεντρικό συμβούλιο καφκικών τεχνοκρατών, άσχετων με τον κινηματογράφο, οι οποίοι, για να εγκρίνουν μια ιδέα, απαιτούν κάποιου είδους τεκμηρίωση, π.χ. ανάλυσή της σε μεγέθη και παραμέτρους, απόδειξη ότι η ιδέα μεγιστοποιεί την ψυχαγωγική χρησιμότητα του θεατή ή κάτι ανάλογο... Κρατήστε το αυτό, θα το βρούμε και στη συνέχεια.

Αλήθεια, μια που το θίξαμε... πόσες τέτοιες περίφημες ιδέες πεθαίνουν μέσα στις γραφειοκρατίες της οικουμένης, επειδή οι λειτουργοί που τις σκέφτονται δεν έχουν τρόπο να τις υποστηρίξουν τυπικά; Πόσες φορές οι γραφειοκρατικές ιεραρχίες λειτουργούν υποβέλτιστα, σαν ακινηματογράφητο κεντρικό συμβούλιο που δίνει εντολή στον σκηνοθέτη να προχωρήσει με το καρτουνίστικο κλισέ του σκύλου που κυνηγά τον εισβολέα, επειδή είναι δοκιμασμένη λύση; Πολλές, εφιαλτικά πολλές, υποψιάζομαι... Από το Τhe Bureaucratic Experience του Ralph Hummel, σελ. 125:

Όταν δούλεψα πρώτη φορά στο Τμήμα Οδικής Σήμανσης πίστευα ότι ήξερα τη δουλειά μου. Η δουλειά μου ήταν να παίρνω το συνεργείο – είχα δυο βοηθούς – να βγαίνουμε με το φορτηγό, κι όταν βλέπαμε κάποιο σήμα της τροχαίας πεσμένο, να το ξαναβάζουμε στη θέση του. Επισκευάζαμε γύρω στα 40 σήματα την ημέρα, κι όταν ψοφάγαμε απ’ την κούραση, την κάναμε για τα σπίτια μας.

Μετά μας είπαν: θα πρέπει να τα καταγράφετε στο χαρτί. Οπότε την κάναμε τρεις ώρες νωρίτερα για να ολοκληρώσουμε και τη γραφειοκρατική δουλειά, κι επισκευάζαμε κάπου 35 σήματα. Άμα δεν το ‘χαν στο χαρτί, οι αποπάνω δεν το πίστευαν ότι η δουλειά είχε γίνει.

Και μετά πήραν έναν ειδικό για να αυξήσει την απόδοση. Μια μέρα, το αφεντικό μού δίνει ένα κομμάτι χαρτί και μου λέει: «Αν δεν επισκευάζεις τόσα και τόσα σήματα την ημέρα, θα μας αναφέρεις τους λόγους». Κοίταξα το χαρτί και το έδειξα στο συνεργείο μου. Μετά βγήκαμε στο δρόμο και γελούσαμε για είκοσι λεπτά. Το πλαφόν που μας έβαλαν ήταν 20 σήματα την ημέρα. Εμείς επισκευάζαμε 30 και 40 πρωτού αρχίσουν ν’ ανακατεύονται. Γραφειοκρατίες, αναφορές, ειδικοί. Τώρα επισκευάζουμε 20 σήματα και μετά την κάνουμε για τα σπίτια μας. 

Ας τ’ αφήσουμε όμως αυτά κι ας ξαναγυρίσουμε στο αρχικό μας θέμα, να το συζητήσουμε λίγο περισσότερο: ο Μπάστερ Κήτον ήταν ένας σπουδαίος και έμπειρος κωμικός• κάτι που σημαίνει ότι, από την ίδια τη δουλειά του, είχε συνηθίσει να κοιτάζει το οικείο, το καθημερινό, και να βλέπει αυτό που δεν βλέπουμε εμείς, να σκέφτεται εντελώς διαφορετικές λειτουργικότητες. Εσείς κι εγώ συνήθως αναλύουμε ένα σπίτι σε τοίχους, πόρτες, παράθυρα, οροφή κ.λπ., και ξέρουμε ότι ο κόσμος βγαίνει από τις πόρτες ανοίγοντάς τις. Όμως για τον Μπάστερ, οι πόρτες αναλύονταν περαιτέρω σε μεντεσέδες, πίρους, σανίδες, κι όλα αυτά γίνονταν εργαλεία της δουλειάς του, οντότητες για να παίξει μαζί τους και να βρει άλλες λειτουργικότητες, τις οποίες δεν φαντάζεται ο Γιάννης και η Μαρία, ώστε να τους ξαφνιάσει ευχάριστα και να βγάλει γέλιο. Ας πούμε, δεν ξέρω αν το ξέρατε, ότι ίσως η πιο πρωτότυπη, έξυπνη, απολαυστική, γουστόζικη κωμική σκηνή που έχει γυριστεί ποτέ, η περίφημη σκηνή της καμπίνας από το A Night at the Opera των αφών Μαρξ, ήταν δική του ιδέα. Ο άνθρωπος ήταν ιδιοφυΐα σ’ αυτό ακριβώς το θέμα: να κοιτάζει το συνηθισμένο και να σκέφτεται το ασυνήθιστο, με τελικό κριτήριο το γέλιο του ευχάριστου ξαφνιάσματος για τον θεατή.



Η περίφημη σκηνή της καμπίνας, από το A Night at the Opera των αφών Μαρξ


Μ’ αυτήν λοιπόν την έννοια δε φαίνεται καθόλου απλό να τυποποιήσεις το ζήτημα που έθεσε ο σκηνοθέτης στον Μπάστερ και να συναγάγεις την ιδέα του με κάποια καλά προσδιορισμένη διαδικασία: άμα το σκεφτείς από την αρχή αυτό, ότι μια πόρτα αποτελείται από μεντεσέδες, πίρους, σανίδες κ.λπ., τότε μετά μοιάζει εύκολη υπόθεση να καταλήξεις στην ιδέα του Μπάστερ• άμα όμως δεν το σκεφτείς καθόλου, τότε πώς θα φτιάξεις ένα πρόγραμμα ή μια μέθοδο που να εφευρίσκει τέτοιες ιδέες; Μου φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο...

Αυτή λοιπόν την μπαστερκητονικότητα μιας ιδέας συνήθως την αποκαλούμε «έμπνευση», «δημιουργικότητα», «εύρηκα!», «μου ήρθε φλας» ή κάτι ανάλογο και αντιεπιστημονικό, το οποίο ουσιαστικά δεν λέει τίποτα, είναι απλώς μια ταμπέλα που βάζουμε για να έχουμε κάπως να ονομάζουμε αυτό το ευχάριστο σοκ, όταν ξαφνικά διαπιστώνουμε ότι το πρόβλημα μεταμορφώνεται και αντιλαμβανόμαστε καινούργιες οντότητες και λειτουργικότητες: εκεί που πριν βλέπαμε μια «πόρτα» τώρα βλέπουμε «πίρους» και «μεντεσέδες», ενώ εκεί που πριν βλέπαμε μια «καμπίνα πλοίου», τώρα βλέπουμε «κάτι που μπορεί να χωρέσει 15 άτομα».

Με την ευγενική χορηγία του Μπάστερ Κήτον, ας κάνουμε αυτήν την επισήμανση για τη συνέχεια: φαίνεται να υπάρχουν καταστάσεις, θέματα και προβλήματα, η λύση των οποίων ελάχιστα έχει να κάνει με την επιλογή μιας βέλτιστης λύσης από ένα σύνολο ή με την λογική αρτιότητα ενός συλλογισμού κ.λπ. Η ουσία σ’ αυτές τις καταστάσεις δεν είναι να τις τυποποιήσεις και να εφαρμόσεις συντακτικούς κανόνες πάνω σε σύμβολα• η ουσία είναι να δεις το πρόβλημα αλλιώς. Δεν είναι κακό αυτό, αρκεί να γνωρίζουμε τα όριά του. Δηλαδή, να θέσουμε το ερώτημα: ποια από τα ζητήματα της ζωής μας έχουν να κάνουν με αυτήν την ατυποποίητη ποιότητα της «δημιουργικότητας», «έμπνευσης», του «δες το αλλιώς» κ.λπ.; Ας προτείνω μια διστακτική απάντηση:

Εμμ... όλα.

Μικρά και μεγάλα, σημαντικά κι ασήμαντα, εξαιρετικά και καθημερινά. Εκτός ίσως από το σκάκι, τις μαθηματικές ασκήσεις του σχολείου, κάποια επιτραπέζια παιχνίδια και τη λογιστική (δεν ισχύει για τον Σημίτη), σε όλα τα υπόλοιπα ζητήματα της ζωής μας υπάρχει ένα φάντασμα στη μηχανή, υπεισέρχεται δηλαδή αυτή η ατυποποίητη ποιότητα. Ή έστω σε πολύ περισσότερα ζητήματα απ’ ό,τι είχαμε φανταστεί στο παρελθόν, αρκετά πάντως ώστε να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι θεμελιωδώς δημιουργικό ον («δημιουργικό» εδώ σημαίνει το αντίθετο του «αλγεβρικό»: που δεν λειτουργεί με κανόνες και καλά προσδιορισμένα σύμβολα).

Θα ήθελα όμως και τις δικές σας σκέψεις. Έκανα μια εισαγωγή, δώστε μου, αν θέλετε, και το δικό σας feedback, να συζητήσουμε λίγο αυτό το θέμα του «ορθολογισμού», ώστε να έχουμε έναν προβληματισμό να αναφερόμαστε στη συνέχεια. Σήμερα είμαστε τυχεροί• τις 2-3 τελευταίες δεκαετίες έχουν γίνει πολλές εμπειρικές έρευνες σε κάποια συναφή θέματα, οπότε έχουμε στοιχεία και υλικό για να μιλάμε. Θα τα δούμε όμως στη συνέχεια αυτά. Δώστε μου, λοιπόν, feedback και θα επανέρθω σύντομα με ακόμα περισσότερο ορθολογισμό!

η συνέχεια εδώ

28 σχόλια:

  1. Της βιομηχανικής επανάστασης (Industrial Revolution) προηγήθηκε η καινοτόμος επανάσταση (Industrious Revolution) όπου οι άνθρωποι άρχισαν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό απ' ό,τι στο παρελθόν να σκέπτονται και να υιοθετούν νέες ιδέες παραγωγής και λειτουργίας. Την ίδια εποχή (17ος αιώνας) βλέπουμε να εμφανίζεται και ο ορθολογισμός ως κίνημα (age of reason). Δεν έχω πολύ εμπειρία στο θέμα αλλά ίσως η γέννησή του να υπήρξε μια προσπάθεια να εξηγήσουν οι φιλόσοφοι γιατί ο κόσμος άρχισε ξαφνικά να σκέπτεται πιο λειτουργικά και αποτελεσματικά πάνω σε πρακτικά προβλήματα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. waste22/5/13

      αυτή η "καινοτόμος επανάσταση" ήταν λίγο πολύ ο βυξ του νεωτερικού ψάλτη, που προσπαθεί να δημιουργήσει τομές ανάμεσα στον παλιο κοσμο της οπισθοδρόμησης και τον νέο των μοντέρνων χρόνων :)

      στην ουσία είμαστε πια αρκετά σύμφωνοι πως η βιομηχανική επανάσταση στην αγγλία δεν ήταν ούτε πολύ επανάσταση και σίγουρα δεν ήταν βιομηχανική.

      το γνωστό βιβλίο του πολανι (the great transformation) είναι εντυπωσιακό πάνω σε αυτά τα ζητήματα

      Διαγραφή
    2. Εφόσον σου άρεσε το βιβλίο του Polanyi, θα βρεις ενδιαφέρον, πιστεύω, και το Cosmopolis του S. Toulmin. Αν δεν το έχεις διαβάσει ήδη, έχε το στα υπόψη

      Διαγραφή
  2. Ανώνυμος10/5/13

    Πολύ ενδιαφέρον θέμα! Μία μικρή παρατήρηση, η μεγιστοποίηση της ωφέλειας είναι νεο-κλασσική οικονομία. Κλασσικοί ήταν οι Σμιθ, Μαρξ, Ρικάρντο, Μάλθους κλπ, οι οποίοι δεν είχαν καμία σχέση με αυτο το concept.

    Σε μία συζήτηση με ένα λάτρη της ελεύθερης αγοράς, ανάμεσα στις χαζομάρες που μου πέταγε, μου είπε η πλειονότητα των πράξεων μας είναι ορθολογικές ( το ποσοστικοποίησε κ όλας, >80%), να κοίτα μου λέει, δεν σταματάς στο κόκκινο στο φανάρι? Με αυτή την επαγωγή προσπάθησε να με πείσει για την τόσο σημαντικη παρουσιά της ορθολογικότητας στις ζωές μας. Θά έλεγα ότι αντιλαμβανόταν την ζωή σαν ένα σύνολο κοινών λογικών πράξεων, τις οποίες όποιος δεν εφαρμόζει πάσχει από κάποια διαταραχή. Το πρόβλημα με αυτή την αντίληψη είναι πως, ένω εξηγεί πολύ καλά πράξεις σαν την διάβαση του δρόμου, αποτυχγάνει να εξηγήσει αυτά που ανέλυσες στο κείμενό σου, την δημιουργία των ιδεών του νου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. @Γιώργος
    Ούτε κι εγώ έχω πολλή εμπειρία στο θέμα, η αίσθησή μου όμως είναι ότι ο «ορθολογισμός» και η «λογική» τότε ήταν σε μεγάλο βαθμό στρατευμένοι όροι, χρησιμοποιήθηκαν πολιτικά από τους Διαφωτιστές προκειμένου να περιγραφούν οι προηγούμενοι αιώνες με τα μελανότερα χρώματα, να νομιμοποιηθούν οι καινούργιοι θεσμοί, και να αναδειχθεί ο ρόλος των στοχαστών. Όπως το ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80, που μιλούσε για τα παλαιότερα χρόνια της «Δεξιάς» σαν να περιέγραφε τον ίδιο τον Σατανά.

    @Ανώνυμος
    Θα έλεγα στον ελευθεροαγορίτη αυτό που λέω και για την ιδέα του Μπάστερ Κήτον: ότι ακόμα και το 99,9% των πράξεών μας (ή όποιο ποσοστό θέλει) μπορούν να κριθούν «ορθολογικές» εκ των υστέρων, όταν η πράξη έχει ήδη τελεσθεί. Μπορούν επίσης να κριθούν «άξιες», «σωστές» ή ό,τι άλλο, μόνο που όλα αυτά δε βοηθάνε και πολύ, ούτε λένε κάτι. Το θέμα είναι ότι εκ των προτέρων, πριν γίνει η πράξη, δεν υπάρχει κάποια μέθοδος, αλγόριθμος, υπολογιστικό πρόγραμμα κ.λπ. που να την προβλέπει και να την περιγράφει με ικανό και αναγκαίο τρόπο. Οπότε τελικά το 99,9% των πράξεών μας είναι δημιουργικές – δες το παράδειγμα με τα κλειδιά εδώ, στον Επίλογο (πήγαινε στο τέλος του κειμένου).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Έχω την εντύπωση ότι ο μαρξισμός και γενικότερα ο κεντρικός σχεδιασμός είναι αυτός που προσιδιάζει περισσότερο σε μια ορθολογική προσέγγιση της οικονομίας και της κοινωνίας. Η αριστερή αντίληψη της οικονομίας μοιάζει περισσότερο με έναν κινητήρα που είναι στο χέρι μας, στο νου μας, και στην καλή μας διάθεση να αναλύσουμε, να σχεδιάσουμε και εντέλει να τελειοποιήσουμε. Αντιθέτως η θεώρηση της ελεύθερης αγοράς αντιλαμβάνεται περισσότερο σαν βιότοπο την οικονομία, όπου δεν υπάρχει κάποιος βασικός στόχος, ή κάποιο επιθυμητό και αντικειμενικό βέλτιστο, αλλά ένα επί των πλείστων αποτέλεσμα ακουλουθίας συγκυριακής προσαρμοστικότητας. Η ελεύθερη αγορά δεν είναι αξιοθαύμαστη επειδή πετυχαίνει το ορθολογικά τέλειο, αλλά επειδή (με όλες της τις αδυναμίες) καταφέρνει να ισορροπήσει τις ανάγκες μας και τις δυνατότητές μας προς μια εμπειρικά γενική κατεύθυνση προόδου παρά το χαοτικό και της ανθρώπινης φύσης και της κοινωνίας. Κάτι στο οποίο όλα τα καλοσχεδιασμένα "αλάνθαστα" εναλλακτικά της έχουν αποτύχει οικτρά.

    Με αυτήν την εικόνα που προσωπικά έχω, η αριστερή προσέγγιση της οικονομίας είναι πλησιέστερα στις παλαιότερες ντετερμενιστικές φυσικές θεωρίες, ενώ η λογική της ελεύθερης αγορά περισσότερο στις μοντέρνες ασαφείς και χαοτικές.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δε νομίζω ότι το βλέπω έτσι, «ελεύθερη αγορά» vs. «κεντρικός σχεδιασμός». Ή τουλάχιστον δεν θα είναι αυτή η διαφορά μας αγεφύρωτη.

    Νομίζω πως, υπό προϋποθέσεις, θα μπορούσα να στηρίξω τόσο ένα πρόγραμμα απελευθέρωσης της αγοράς, όσο κι ένα πρόγραμμα κρατικοποίησης. Το σημαντικό, για μένα, είναι άλλο: να έχουν υπογραφή αυτά τα προγράμματα. Σαφείς και διακηρυγμένους στόχους, και οι κερατάδες που θα τα εφαρμόσουν, να την πληρώσουν οι ίδιοι, προσωπικά, αν οι στόχοι δεν επιτευχθούν. Κι αυτό, όχι τιμωρητικά αλλά προληπτικά: θα είναι ΡΙΖΙΚΑ διαφορετική η εφαρμογή τους και η δουλειά που θα κάνουν οι υπεύθυνοι, αν νιώθουν ότι η Δαμόκλειος σπάθη κρέμεται πάνω κι από τα δικά τους κεφάλια. Πιστεύω έντονα ότι η κατάσταση στην Ελλάδα θα ήταν πολύ διαφορετική σήμερα (προς το καλύτερο), αν ο Παπανδρέου είχε βαθιά και προσωπική έγνοια για τη ρεαλιστικότητα των μνημονιακών στόχων κ.λπ. κ.λπ.

    Αυτό είναι το σημαντικό για μένα, να υπάρχει ευθύνη και προσωπική συμμετοχή στο ρίσκο. Put your money where your mouth is. Ο κίνδυνος μπορεί να προέρθει και από τα δεξιά και από τα αριστερά: αρκεί να αξιώσεις την επάρκεια της θεωρίας (οποιασδήποτε θεωρίας) για να αποφύγεις έτσι την ευθύνη. Να είσαι υπόλογος, δηλαδή, έναντι της θεωρίας, όχι έναντι του κόσμου που παίρνεις στον λαιμό σου.

    Έτσι το βλέπει κι ο Taleb (The Hammurabi Rule). Σκοπεύω όμως συντόμως να γράψω περισσότερα για το θέμα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Καταρχάς, να αποσαφηνίσω ότι το σχόλιό μου δεν ήταν κριτική στην γενικότερη τοποθέτησή σου, την οποία βρίσκω καθολοκληρία ενδιαφέρουσα και με την οποία συμφωνώ σε πολλά, αλλά παρέμβαση στο σχόλιο του Ανώνυμου και στην απάντησή σου, στο γενικότερο πνεύμα της τρέχουσας ανάρτησης.

    Αναφορικά με αυτό που λες τώρα, νομίζω ότι σε επίπεδο υψηλής πολιτικής υπερεκτιμάς την αποτελεσματικότητα της απειλής προσωπικής συνέπειας του ηγέτη έναντι της ιδεολογίας. Σίγουρα είναι χρήσιμη αλλά όχι πανάκεια, και αυτό γιατί α) έτσι κι αλλιώς ένας ηγέτης (ή ένας μεγαλοεπιχειρηματίας ή ένας στρατηγός σε πολεμική περίοδο) έχει υψηλή ευθύνη β) έχει πολύ διαφορετική ψυχολογία από τους "κοινούς" θνητούς που διαχειρίζονται κάτι στο οποίο χρειάζεται ευθύνη.

    Ως ακραίο παράδειγμα θα αναφέρω ηγέτες σαν τον Χίτλερ, τον Καντάφι, τον Σαντάμ, τον Άσσαντ. Όλοι λίγο πολύ ήξεραν ότι έπαιζαν το κεφάλι του κορώνα-γράμματα, δεν τους εμπόδισε όμως να ασκήσουν πολιτική υψηλού ρίσκου. Ή για πιο συμβατικά παραδείγματα, τα κριτήρια και τα αποτελέμστα της πολτικής των δικών μας πολύ επιδραστικών ηγετών (του Βενιζέλου, του Τρικούπη, των πρεσβύτερων Παπανδρέου, του Σημίτη) από όσο γνωρίζω δεν επηρεάστηκαν τόσο από το ρίσκο των συνεπειών που θα έιχαν προσωπικά, αλλά από την ιδεολογική τους θέση και τις ικανότητές τους.

    Εν ανανμονή για τα περισσότερα :)


    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εγώ πάντως θυμάμαι τα επιχειρήματα για την τιμωρία της Λέσβου μετά την αποστασία από την Αθηναϊκή Συμμαχία. Όταν ξεκινάς κάτι επικίνδυνο δεν πιστεύεις πως θα αποτύχεις οπότε οι συνέπειες της αποτυχίας δεν σε απασχολούν ιδιαίτερα. (Ο ανορθολογισμός που λέμε).

      Διαγραφή
    2. Και έτσι να το δεις, πάλι η ρήτρα προσωπικής τιμωρίας δεν έχει έχει ιδιαίτερη επίδραση στις επιλογές ή στην απόδοση ενός ηγέτη. Σε καμία περίπτωση ένας ηγέτης δεν ξεκινάει για να αποτύχει.

      Διαγραφή
    3. ΑΦ, δες τις παρατηρήσεις του Τσόμσκι που παραθέτει πιο κάτω ο Ακίνδυνος: οι Αμερικάνοι βομβάρδισαν το Βόρειο Βιετνάμ πολύ πιο προσεκτικά, στοχευμένα και ήπια απ' ό,τι το Νότιο, καθότι εκεί (στο Βόρειο) υπήρχαν Κινέζικοι και Ρώσικοι στόχοι, οι οποίο μπορεί να δημιουργούσαν προβλήματα και συνέπειες. Ενώ ο Νότος ήταν πλήρως αναλώσιμος στο μυαλό τους.

      Το κυρίως θέμα όμως που επισημαίνει ο Τσόμσκι είναι ότι κανείς δεν έμοιαζε να το συνειδητοποιούσε αυτό. "Moral blindness" το λέει. Ο φόβος των Ρώσων και των Κινέζων τους ανάγκασε να είναι πιο προσεκτικοί και ήπιοι στο Βόρειο Βιετνάμ, αλλά και να μην το συνειδητοποιούν ότι εφαρμόζουν δυο μέτρα δυο σταθμά.

      Πολλαπλασίασέ το αυτήν την τύφλωση ακόμη περισσότερο, αν οι συνέπειες θα είναι προσωπικές και οδυνηρές.

      Διαγραφή
    4. Μια στιγμή, σε σχέση με την εφαρμογή του νόμου του Χαμουραμπί δεν μιλάμε για προσπάθεια μεγιστοποίησης της ζημιάς ενός αντιπάλου, μιλάμε για προσπάθεια βελτιστοποίησης ή εξασφάλισης των αποτελεσμάτων μιας πολιτικής/οικονομικής επιλογής. Αν το μεταφέραμε σε στρατιωτική επιχείρηση, θα το παραλληλίζαμε με το στρατηγικό ρίσκο έναντι της ασφάλειας του στρατού ή γενικά της επιτυχίας του εγχειρήματος. Στο παράδειγμα, μήπως εντέλει βγήκε στους Αμερικάνους στρατηγικά σε κακό, που δεν μπορούσαν να βομβαρδίσουν ελεύθερα τον βορρά; Δηλαδή στη Μάχη του Μαραθώνα, ο Μιλτιάδης θα ήταν σε θέση να εφαρμόσει τη νικηφόρα στρατηγική του, αν οι Πέρσες είχαν όμηρο την οικογένειά του εντός της πρώτης τους γραμμής; Μήπως δεν έχω καταλάβει σωστά και εννοείς ότι με την εφαρμογή του νόμου του Χ. όλοι θα νοιαζόμαστε για όλους και δεν θα γινόντουσαν πόλεμοι;

      Για να ξεκαθαρίσω αυτό που θέλω να πω αναφορικά με τον νόμο του Χ. είναι ότι σε σχέση με το τραπεζιτικό ρίσκο, εκεί δηλ. που λέει και ο Τάλεμπ, έχει το περισσότερο νόημα, αν και μια κατάργηση του "to big to fail" (χωρίς να ξέρω πως μπορεί να γίνει αυτό) θα αρκούσε. Σε σχέση με την πολιτική και τις οικονομικές επιλογές της, πιθανώς να ήταν χρήσιμος, δεν συγκρίνεται όμως με την επίδραση που έχει η καθεαυτό ουσία της πολιτικής και της ιδεολογίας της. Δηλαδή για να γίνω χυδαίος, αν εφαρμοζόταν σε κομμουνιστικό καθεστώς ο νόμος του Χ. από την κορυφή μέχρι τα νύχια, και πάλι εξαθλίωση θα ήταν το αποτέλεσμα.

      Διαγραφή
    5. "Too big to fail"

      'Η για να επεκτείνω το τελευταίο μου παράδειγμα, αν καθιστούσες τον Γιωργάκη προσωπικά υπεύθυνο στο να μας κάνει Δανία του Νότου όπως υποσχόταν, πάλι θα αναλάμβανε το ρίσκο :D

      Διαγραφή
    6. "για προσπάθεια μεγιστοποίησης της ζημιάς ενός αντιπάλου" = "ελαχιστοποίησης"

      Διαγραφή
  7. Συμπλήρωση: Και του πρεσβύτερου Καραμανλή φυσικά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Πολύ περισσότερα ζητάω από τα παραδείγματα του Σαντάμ και του Καντάφι! Οι οποίοι πήγαν να δραπετεύσουν όταν χάσαν το παιχνίδι (όπως κι ο Τυνήσιος πρωθυπουργός στην Αραβική Άνοιξη), όμως τελικά εντοπίστηκαν: πίστευαν ότι υπάρχει διαφυγή. Ζητάω όμως να το ξέρουν από την αρχή ότι δεν θα υπάρξει καμία διαφυγή, θα το πληρώσουν και οι ίδιοι απαρεγκλίτως. Οπότε, πιστεύω, θα είναι και πιο ειλικρινείς προς τον λαό τους, πιο διαλλακτικοί και συνεργατικοί.

    Και για να πάμε στην άλλη πλευρά, ο Ρήγκαν κι ο Μπους έκαναν πολέμους από την ασφάλεια του Λευκού Οίκου, παίζοντας παιχνίδια στρατηγικής. Αν ήξεραν ότι θα ηγηθούν των στρατευμάτων, όπως οι αρχαίοι στρατηλάτες, θα άλλαζε η οπτική τους, ο Μπους δεν θα βιαζόταν τόσο να «ανακαλύψει» όπλα μαζικής καταστροφής στο Ιράκ κ.λπ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Τώρα... όλες οι γενικές πολιτικοοικονομικές θεωρίες υπονοούν και μια ερμηνεία ως προς τη φύση του ανθρώπινου όντος, καθότι όλες αξιώνουν ότι πηγάζουν από την ίδια την ουσία του ανθρώπου. Π.χ. ο χυδαίος μαρξισμός (ο ίδιος ο Μαρξ στα ώριμά του χρόνια είχε μάλλον αρχίσει να προβληματίζεται) και η εφαρμογή του στην πράξη υπονούσε πάντα, ρητά ή άρρητα, ότι ο άνθρωπος είναι το σύνολο των οικονομικών του σχέσεων, και όλα τα υπόλοιπα έπονται: βάση και εποικοδόμημα. Αν εφαρμόσουμε κοινοκτημοσύνη γης, φυσικών πόρων και εργοστασίων, τότε οι σχέσεις των ανθρώπων θα γίνουν πιο αρμονικές, η παραγωγή θα πολλαπλασιαστεί, οι συζυγικοί καυγάδες θα σταματήσουν και οι καλλιτέχνες θα φτιάχνουν αριστουργήματα. Ο επίγειος παράδεισος. Στην πορεία, βέβαια, οι διάφορες Κεντρικές Επιτροπές διαπίστωναν ότι... δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα (και συνήθως το αντιμετώπιζαν αυτό με τη Μηχανή Παραγωγής Κακών: θα γίνονταν πραγματικότητα όλα αυτά τα ωραία, πλην όμως είναι οι «αντεπαναστάτες», «προδότες», «ανώριμοι» κ.λπ. που σαμποτάρουν το εγχείρημα).

    Η θεώρηση της ελεύθερης αγοράς ποια ερμηνεία υπονοεί για τη φύση του ανθρώπου; Συνήθως αυτή βρίσκεται ανάμεσα στις γραμμές, δεν λέγεται ρητά. Αν δεν κάνω λάθος, ότι ο άνθρωπος είναι μεγιστοποιητής χρησιμότητας, έτσι δεν είναι;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. waste22/5/13

      η φύση του ανθρώπου για τον φιλελευθερισμό έχει μία κύριως πηγή κι αυτή είναι ο χομπς. θα το αρνηθουν θα σκίσουν τα καλσον τους, αλλα στο τελος και ο μαλθους και ο δαρβίνος και ολοι εκεί θα καταλήξουν.

      στον αντίποδα στάθηκε ο ρομαντισμός που θεώρησε τον άνθρωπο φυσει καλό και ότι ήταν ο πολιτισμός που διαφθείρει.

      για τον μισεά (και είναι πολύ πειστικός σε αυτό το σημείο) αυτή η απανθρωπια για την ανθρωπινη φύση είναι αποτέλεσμα των πηγων του φιλελευθρισμού και του 100ετους πολεμου :)

      Διαγραφή
  10. Ανώνυμος13/5/13

    @ΑΦ
    Τον ορθολογισμό τον καβάλησαν σαν έννοια στις θεωρίες τους και ο Μαρξ και οι οπαδοί της ελεύθερης αγοράς. Εγώ απλά έκανα διάκριση για την μεγιστοποίηση της ωφέλειας με την οποία δεν είχε σχέση ο Μαρξ.

    Ο Μαρξ έχω την αίσθηση πως θεωρούσε ανορθολογικό και αναποτελεσματικό τον καπιταλισμό, γι αυτό και τον κριτίκαρε. Αν συνθέσεις και αυτά που είπε ο Ηλίας σχετικά με τον πρωταρχικό ρόλο της οικονομίας στην κοινωνία, τότε είναι κατανοητό γιατί είχε τόσο μεγάλο πάθος να αποδημήσει τον καπιταλισμό.

    Πάντως είναι εντυπωσιακό πως μία αόριστη έννοια όπως ο ορθολογισμός με πόσες διαφορετικούς ορισμούς, βρίσκεται ετοίμος στα στόματα όλων για να δικαιολογησουν τις απόψεις τους. Ίσως να πρέπει να συνειδοτοποιήσουμε κάποια στιγμή πως δεν γίνεται να είμαστε αμερόληπτοι, αλλά αντιθέτως είμαστε ερμαία της ιδεολογιάς που κατέχουμε για την κοινωνία και την οπτικής μας για την ιστορία.

    @Elias
    Η ελεύθερη αγορά είναι η κεντρική φαντασιώση του Smith. Η μεγιστοποίηση χρησιμότητας/ωφέλειας στα οικονομικά εμφανίστηκε στα τέλη 19ου κ αρχές 20 αιώνα. Τουλάχιστον αυτά θυμάμαι απο το βιβλίο πολιτικής οικονομίας του Βαρουφάκη και μία γρήγορη ματιά στο wiki φαίνεται να με επιβεβαιώνει(κοίτα welfare economics). Στο σήμερα τα οικονόμικά της ευημερίας είναι τα mainstream και ταυτίζονται με την ελεύθερή αγορά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Οι δικτάτορες πήγαν να διαφύγουν, αλλά δεν υπάρχει περίπτωση να μην είχαν συναίσθηση του ρίσκου που έπαιρναν. Εσύ τι νομίζεις ο Άσαντ θα επιζήσει ή όχι; Αν επιζήσει θα υποφέρει ή όχι; Αν εσύ διαβλέπεις ότι το μέλλον του μάλλον είναι εξαιρετικά δυσοίωνο, αυτός για ποιο λόγο να αισθάνεται άνετος; Παρόλα αυτά έκανε τα πάντα να χειροτερεύει τη θέση του. Τα παραδείγματα του Μπους και του Ρήγκαν είναι καλά και ενισχύουν τη θέση σου, αλλά και πάλι δεν είναι σίγουρο ότι θα ήταν διαφορετικές οι αποφάσεις τους αν υπήρχε κάποια νομική διαδικασία που θα τους επέφερε περισσότρες προσωπικές ευθύνες. Για τους αρχαίους στρατηλάτες, αφενός είναι υπερβολικό παράδειγμα, στρατηγικά ανόητο στη σύγχρονη εποχή, αφεταίρου, από όσο ξέρω καθόλου μα καθόλου δεν μείωνε το στρατηγικό ρίσκο. Ίσα ίσα η προσωπική τόλμη του ηγέτη προβαλλόταν και στο στράτευμα· ο Αλέξανδρος ήταν εξαιρετικά τολμηρός σε ότι επιχειρούσε στρατηγηκιά και τακτικά, ο Λεωνίδας προτίμησε να σφαγιαστεί για καθαρά ιδεολογικούς λόγους. Σε πιο νορμάλ παραδείγματα, εσύ πιστεύεις πως ο Α.Παπανδρέου με τη δεδομένη ιδεολογία, συγκυρία, πολιτική "μεθυστική" ισχύ, ταξικό και ιστορικό κοινό και πολτικό προσωπικό, θα διόγκωνε το κράτος και το χρέος έτσι όπως το έκανε, αν υπήρχε κάποια απειλητική προσωπική ρήτρα εναντίον του ναι ή όχι; Εγώ τείνω στο πρώτο.

    "Η θεώρηση της ελεύθερης αγοράς ποια ερμηνεία υπονοεί για τη φύση του ανθρώπου; Συνήθως αυτή βρίσκεται ανάμεσα στις γραμμές, δεν λέγεται ρητά. Αν δεν κάνω λάθος, ότι ο άνθρωπος είναι μεγιστοποιητής χρησιμότητας, έτσι δεν είναι;"

    Με δικαιώνεις σε κάποιο βαθμό για την άρρητη θεώρηση του ανθρώπου από την ελεύθερη αγορά, έτσι δεν είναι; Η βασική θέση είναι το πρωτείο του ανθρώπου, με λίγα λόγια κάνει ο καθένας ότι γουστάρει χωρίς να είναι χρήσιμο ή όχι, γιατί πολύ απλά κανείς δεν μπορεί να το κρίνει αυτό. Σε ποιο άλλο οικονομικό σύστημα θα υπήρχαν κομμωτήρια σκύλων ή θα υπήρχαν άτομα με εξολέμβιο ενώ τα παιδία του έχουν ελλειπή εκαπάιδευση; Τώρα για τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας, χωρίς να το πολυγνωρίζω, ναι, έχει να κάνει με το οικονομετρικό κομμάτι της σύγχρονης οικονομικής καπιταλιστικής θεωρίας. Εκεί πλέον έχουμε να κάνουμε με βαθιά νερά, και τη διττή φύση της οικονομίας, κατά πόσο μπορεί να προσεγγιστεί επιστημονικά και πόσο όχι, σε τι βαθμό μπορεί να μοντελοποιηθεί και σε τι όχι (γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι αυτός ο βαθμός δεν είναι ούτε 0 ούτε 100%)

    Τώρα, απαντώντας και στον ανώνυμο, υπάρχει μια σύγχυση για το τι λέμε ορθολογισμό. Ας πούμε εδώ τον έχουμε χρησιμοποιήσει ως αρνητική έννοια, ενώ γενικά είναι κάτι θετικό! Άσε που υπό μία έννοια αυτά που προσάπτει ο Ηλίας έναντι του ορθολογισμού μας φαίνονται πολύ λογικά! Μάλλον θα ταίριαζε περισσότερο η λέξη υπερορθολογισμός.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Ο «ορθολογισμός» ορίζεται συνήθως όπως ανέφερα στο κείμενο (μεγιστοποίηση κάποιου αγαθού υπό κριτήρια και περιορισμούς, ή λογική αρτιότητα ενός συλλογισμού κ.λπ.). Στην πράξη, νομίζω, περισσότερο υπάρχει ο «ανορθολογισμός», κι αυτός ως μομφή!

    Ο Μαξ Βέμπερ δεν συμπαθούσε αυτή τη λέξη, «ορθολογισμός» (rationality). Είχε κάνει μια προσπάθεια να πει ότι δεν υπάρχουν «παράλογοι» - «ανορθολογικοί» άνθρωποι, όλοι κάνουν κάτι για κάποιο λόγο. Μπορεί αυτός ο λόγος να μην είναι αυστηρά συμφεροντολογικός, μπορεί να έχει να κάνει με αξίες ή με το βάρος μιας παράδοσης, όμως άμα τους κατανοήσεις, δεν θα μπορέσεις να τους κατηγορήσεις μετά για έλλειψη ορθολογισμού. Η κατηγόρια του ανορθολογισμού σημαίνει μάλλον έλλειψη κατανόησης.

    Ακόμα καλύτερα φαίνεται αυτό στην εμπειρία της Ανθρωπολογίας. Πολλοί ταξιδευτές τον 19ο αιώνα πήγαιναν σε μακρινούς τόπους και έγραφαν για τους ντόπιους που συνάντησαν εκεί, με περιγραφές που σου έδιναν την αίσθηση: «παράξενοι άνθρωποι που κάνουν παράξενα πράγματα» (το οποίο είναι ένα βήμα από το «ανορθολογικοί άνθρωποι»).

    Αυτό άρχισε να αλλάζει τον 20ο αιώνα και ειδικά μετά τον Β’ ΠΠ, κυρίως μετά τη δουλειά του Μαλινόφσκι και του Κλίφορντ Γκερτζ. Οι δικές τους εθνογραφίες δεν σου δίνουν την αίσθηση για τους ντόπιους, «παράξενοι άνθρωποι που κάνουν παράξενα πράγματα», αλλά «κατανοητοί άνθρωποι που κάνουν πράγματα για κάποιον λόγο». Αυτό σήμερα έχει γίνει νόρμα στην Ανθρωπολογία: αν διαβάσω την εθνογραφία σου και μείνω με την αίσθηση «παράξενοι άνθρωποι που κάνουν παράξενα πράγματα», τότε αυτό σημαίνει ότι δεν έκανες καλή δουλειά, δεν κατανόησες τους ντόπιους. Θα πας λοιπόν σε κάποιο μέρος, θα μείνεις τουλάχιστον έναν χρόνο (εθνογραφία λίγων μηνών = απαράδεκτη), θα ζήσεις όπως ζουν κι οι ντόπιοι (εθνογραφία από την άνεση ενός ξενοδοχείου = απαράδεκτη), θα μάθεις καλά τη γλώσσα τους, και μάλιστα τη γλώσσα του δρόμου, αυτό που πραγματικά μιλούν οι ντόπιοι, όχι αυτό που λένε οι εκφωνητές στα κρατικά δελτία ειδήσεων (εθνογραφία με μεταφραστή = απαράδεκτη), και τελικά όταν θα διαβάσω τη δουλειά σου, θα μείνω με την αίσθηση «κατανοητοί άνθρωποι που κάνουν πράγματα για κάποιον λόγο». Μπορείτε να δείτε ένα παράδειγμα με τους βροχοποιούς, που ανέφερα εδώ: η ελλιπής κατανόηση εύκολα οδηγεί στην κατηγορία του «ανορθολογισμού» («απλοϊκοί πρωτόγονοι που πιστεύουν ότι με τον χορό προκαλούν βροχή»)

    ΥΓ: Το τρολάρισμα επιτρέπεται μόνο προς τον Ηλία, όχι προς τους άλλους σχολιαστές. Το σχόλιο θα αυτοκαταστραφεί (αυτοκαταστράφηκε ήδη)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Μια "λεπτομέρεια" σχετικά με τον βομβαρδισμό του Βιετνάμ

    In fact, there's an interesting aspect of the Pentagon Papers, too. The Pentagon Papers were not very revealing, contrary to what people say. I had advance access to them, since I was helping Dan Ellsberg in releasing them, so I wrote about them in a lot of detail and very fast because I had already read them. But one of the very few interesting things about the Pentagon Papers which I wrote about at that time was the disparity between the planning for the bombing of the North and the planning for the bombing of the South. On the bombing of the North, there was meticulous detailed planning. How far should we go? At what rate? What targets? The bombing of the South, at three times the rate and with far more vicious consequences, was unplanned. There's no discussion about it. Why? Very simple. The bombing of the North might cause us problems. When we started bombing the North, we were bombing, for example, Chinese railroads, which happened to go right through North Vietnam. We were going to hit Russian ships, as they did. And there could be a reaction somewhere in the world that might harm us. So therefore that you have to plan for. But massacring people in South Vietnam, nothing. B-52 bombing of the Mekong Delta, one of the most densely populated areas in the world, destroying hospitals and dams, nobody's going to bother us about that. So that doesn't require any planning or evaluation.

    Not only is it interesting that this happened, but also interesting is the fact that no one noticed it. I wrote about it, but I have yet to find any commentator, scholar, or anyone else, who noticed this fact about the Pentagon Papers. And you see that in the contemporary discussion. We were "defending" South Vietnam, namely the country that we were destroying. The very fact that McNamara can say that and quote Bernard Fall, who was the most knowledgeable person, who was utterly infuriated and outraged over this assault against South Vietnam, even though he was a hawk, who thought Saigon ought to rule the whole country -- you can quote him and not see that that's what he's saying -- that reveals a degree of moral blindness, not just in McNamara, but in the whole culture, that surpasses comment.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ωραίος ο Τσόμσκι.
      Η γυναίκα μου είναι από αυτήν την περιοχή, το δέλτα του Μέκονγκ, που αναφέρει στο κείμενο. Φοβερό μέρος

      Διαγραφή
  14. Άρα έτσι όπως το έχω πλέον στο μυαλό μου, ο ορθολογισμός που κριτικάρεις είναι ο ορθολογισμός που α) νομίζει ότι έχει όλα τα δεδομένα και όλα τα μέσα για να βγάλει σωστά συμπεράσματα ενώ δεν συμβαίνει αυτό και β) που δεν αναγνωρίζει τα όρια του, ότι υπάρχουν φαινόμενα ή μέρη τους που είναι αδύνατο να προσεγγίσει η τρέχουσα επιστημονική γνώση ή επιστημονική γνώση τελικά.

    Η ίδια η επιστήμη, ο ίδιος ο ορθολογισμός ας πούμε, δεν είναι στο σωστό δρόμο, από τη στιγμή που έχει αναπτύξει την κβαντομηχανική και το χάος, που ακριβώς "θεσμοθετημένα" αναγνωρίζει τα όριά της; Επίσης νομίζω, είναι κοινός επιστημονικός τόπος πλέον, ότι οι κοινωνικές επιστήμες αποκλείεται ποτέ να πάρουν τη μορφή και την ακρίβεια θετικής επιστήμης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  15. Ανώνυμος16/5/13

    Καλά όλα αυτά,αλλά το σκάκι πως είναι δυνατόν να το απέκλεισες απο τις δημιουργικές δρατηριότητες ενός ανθρώπου;Μα είναι δυνατόν;;;

    Μαζέτας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Το 'χω βαρεθεί το σκάκι! Χώρια που σε κάνει εγωιστή!

      Γκραν μέτριος

      Διαγραφή
  16. Τι ωραία και ορθολογικά που τα λες βρε Ηλία μας! :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.