Πνευματικός Καπιταλισμός

Με απασχολεί ένα ερώτημα που απασχολούσε και τον Max Weber, η διαφορά της θρησκείας από τη μαγεία. Πολλές επισημάνσεις έχουν γίνει εδώ, με βασικότερο τον προσανατολισμό της θρησκείας στο επέκεινα και της μαγείας στα εγκόσμια, ότι οι θρησκείες συνοδεύονται πάντα από ηθικές διδασκαλίες κ.λπ. Αν και δεν είναι λάθος οι παρατηρήσεις αυτές, νομίζω πως δεν πιάνουν την καρδιά του ζητήματος.

Όλες οι (κυριλέ) θρησκείες ανέπτυξαν μια έννοια πνευματικού κεφαλαίου. Στη δική μας Ορθόδοξη παράδοση υπήρξε η ευλογία, στον Προτεσταντισμό είναι μάλλον η θεία χάρη, στον Ινδουϊσμό είναι το καλό κάρμα και στον Βουδισμό το μπουν (ή όπως αλλιώς ονομάζεται τοπικά, στα αγγλικά μεταφράζεται merit). Με αφορμή το αφιέρωμα που είχε κάνει ο Ρότζερ στους Μανιχαίους, βρήκα ότι και ο λαϊκός Μανιχαϊσμός (των Κατηχούμενων, όχι των Εκλεκτών) υπήρξε θρησκεία του merit  (από εδώ: The Auditors support the Elect, thereby earning ‘merit’). Το πνευματικό κεφάλαιο πάντα εξαργυρώνεται σε απτά, υλικά οφέλη, είναι μεταδόσιμο και συσσωρεύσιμο, μπορεί να αποκτηθεί μέσω δωρεών σε ναούς και ιερείς, μέσω καλών πράξεων και τήρησης του ηθικού νόμου – και για τους πολύ λίγους, μέσω ασκητείας.

Από την άλλη, και στη μαγεία έχουμε την ιδέα μιας δύναμης ή ουσίας, ο Weber την ονομάζει charisma, η οποία εξαργυρώνεται σε απτά, υλικά οφέλη. Μόνο που το μαγικό charisma δεν είναι συσσωρεύσιμο – δηλαδή, δεν μιλάμε για πνευματικό κεφάλαιο αλλά για πνευματικό χρήμα. Συναλλακτικό αγαθό, άμεσα μετατρέψιμο σε υλικά οφέλη, που δεν αποθησαυρίζεται. Κρίνω λοιπόν πως αυτή είναι η καρδιά του ζητήματος: η (κυριλέ) θρησκεία είναι πνευματικός καπιταλισμός. Δηλαδή, αν σε ένα συμβολικό σύστημα αρχίζει να υπάρχει η έννοια της συσσώρευσης μαγικής δύναμης, τότε αυτό παύει να είναι μαγεία και αρχίζει να παίρνει τα χαρακτηριστικά θρησκείας, να δημιουργεί ιερείς, ηθικούς θεούς, ιερούς κανόνες κ.λπ.

Θα το συζητήσω στην επόμενη ανάρτηση, εδώ θέλω να περιγράψω αυτόν τον πνευματικό καπιταλισμό, με βάση τους ορισμούς και τις παρατηρήσεις του Max Weber από την Κοινωνιολογία της Θρησκείας (οι αριθμοί στις παρενθέσεις αναφέρονται σε κεφάλαια του βιβλίου, και τα παραθέματα είναι όλα του Weber). Με λίγο χιούμορ τα παρακάτω, ε; 

Θρησκεία (κυριλέ): Αυτό που αναγνώριζαν ως «θρησκεία» οι δυτικοί ακαδημαϊκοί πριν τον Β’ ΠΠ. Οι στόχοι της θρησκευτικής συμπεριφοράς είναι συνήθως προσανατολισμένοι στον άλλο κόσμο: “non-economic goals come to represent religion proper” (B.1.c). Μπορεί να περιέχει μαγικά στοιχεία (εξαναγκασμό των θεών, εγκόσμιους στόχους κ.α.). Πάντα έχει ιερείς. Η ευσέβεια της θρησκείας πάντα αντιπαρατίθεται στην έκσταση της μαγείας.

Μαγεία (σαμανισμός, ανιμισμός, δεισιδαιμονία, μαντεία κ.λπ.): Στη μαγεία δεν υπάρχει η έννοια της συσσώρευσης πνευματικού κεφαλαίου (οπότε, δεν μιλάμε για πνευματικό κεφάλαιο αλλά για πνευματικό χρήμα). Η μαγική δύναμη (charisma), το αντίστοιχο της ευλογίας στη μαγεία, δεν αποθησαυρίζεται. Θα συζητήσω στην επόμενη ανάρτηση τις υπόλοιπες διαφορές της από τη θρησκεία.

Έκσταση: Κατανάλωση πνευματικού χρήματος.

Όργιο: Κοινωνική έκσταση.

Ευσέβεια: Πνευματική λιτότητα σε πράξεις, λόγο, συμπεριφορά κ.λπ., για δημιουργία πνευματικού πρωτογενούς πλεονάσματος. Σε ευθεία αντίθεση με την έκσταση. Διαβάστε, αν θέλετε, το πρώτο γραπτό μνημείο του Βουδισμού, τα Ήδικτα του Ασόκα. Θα δείτε ότι ο βασιλιάς ταυτίζει σχεδόν τη θρησκεία με την ευσέβεια. Τα Ήδικτα θεωρούνται επίσης και τεκμήριο θρησκευτικής ανεκτικότητας• είναι αλήθεια ότι ο Ασόκα εμφανίζεται θετικός απέναντι σε άλλα θρησκευτικά ρεύματα της εποχής του, εφόσον όμως επιδεικνύουν ευσέβεια. Αντίθετα, φαίνεται να είναι επιτιμητικός απέναντι σε εκστατικά μαγικά/θρησκευτικά ρεύματα.

Δαίμονας: Πνευματικό ον το οποίο εξαναγκάζεται.

Άγιος / Πνεύμα / Κατώτερη θεότητα: Πνευματικά όντα με τα οποία συναλλάσσεται κανείς ισότιμα.

Θεός: Πνευματικό ον το οποίο λατρεύεται. Η σχέση του πιστού με τον θεό είναι σχέση ασθενέστερου προς δυνατότερο.

Ηθικός Θεός: Πηγαίνει χέρι-χέρι με την εμφάνιση πόλεων, την αστικοποίηση, τον σχηματισμό μεγάλων βασιλείων και αυτοκρατοριών. Προβλέψιμος θεός που υπόκειται κι ο ίδιος σε υποχρεώσεις, ακολουθεί έναν ηθικό νόμο και κρατά τον λόγο του.

Αντι-θεός: Πνευματικός ΣΥΡΙΖΑ.

Αμαρτία: Παράβαση του ηθικού νόμου. Πνευματική διαφθορά που οδηγεί σε έλλειμμα και χρέος, «ξοδεύετε περισσότερα από όσα παράγετε» κ.λπ. Κάποιες φορές η αμαρτία γίνεται αντιληπτή ως η ενοποιημένη δύναμη του αντι-θεού, «η παλαβή αριστερά και η ιδεολογική κυριαρχία της μας έφτασαν σ’ αυτό το σημείο κ.λπ.». Η εμφάνιση της έννοιας της αμαρτίας πηγαίνει χέρι-χέρι με την εμφάνιση Ηθικών Θεών, καθώς και με ένα πνευματικό «μαζί τα φάγαμε» – δηλαδή, με την απονομή της ηθικής ευθύνης στον κόσμο για τα δεινά του: “Whenever the coercion of spirits gave way to the worship of the gods through cult, the magical ethic of the belief in spirit was reori-ented too. This reorientation was directed by the notion that whoever violated divinely appointed norms would cause the ethical displeasure of the god who had these norms under his special protection … Hence, the sins of the people were to blame if some unfavorable outcome; the god might well be using the calamity to punish and discipline his beloved people” (B.4.f).

Μάγος (σαμάνος, μάντης κ.λπ.): Επαγγελματίας της μαγείας. Επηρεάζει τα πνευματικά όντα μέσω εξαναγκασμού ή ισότιμης συναλλαγής. Η σχέση του με αυτά είναι σχέση δυνατότερου προς ασθενέστερο ή ίσου προς ίσο.

Ιερέας: Επαγγελματίας της θρησκείας. Επηρεάζει το πνευματικό ον μέσω λατρείας, η σχέση του μ’ αυτό είναι σχέση ασθενέστερου προς δυνατότερο. Διδάσκει πάντα ένα θρησκευτικό ηθικό σύστημα. Οι δυνάμεις που συνήθως αντιμάχεται ο ιερέας είναι η προφητεία και η λαϊκή θρησκευτικότητα: μπορούμε να πούμε ότι έχει τον ρόλο ενός πνευματικού Πάγκαλου, ο οποίος προσπαθεί να ισορροπήσει τις πιέσεις της τρόικας από τη μια, αλλά και της κομματικής του πελατείας από την άλλη.

Προφήτης: Πνευματική Μέρκελ. Συνήθως εντέλλει σε μια κοινότητα την επιταγή της σωτηρίας – πνευματικής ξεχρέωσης: “Prophecy normally creates a centralization of ethics under the idea of religious salvation” (C.2.c). Ο προφήτης πάντα συλλαμβάνει τον κόσμο ως μια ολότητα με κρυμμένη τάξη και κρυμμένο νόημα, πίσω από την απατηλότητα της εμπειρικής πραγματικότητας, και κατόπιν κηρύττει τη σύλληψή του σε μια κοινότητα ως φάρμακο για τα δεινά και τις συμφορές του κόσμου των φαινομένων. Οι δυνάμεις τις οποίες αντιμάχεται ο προφήτης είναι η εμπειρική πραγματικότητα και η μαγεία.

Ασκητής: Πνευματικός αποταμιευτής. Τι θες τώρα να ζήσεις, ζωή είναι και περνά, τώρα που είσαι νέος σώρευε τον παρά κ.λπ.

Κήρυγμα: Ντιρεκτίβα για θρησκευτικά και ηθικά θέματα. Ο σκοπός του κηρύγματος είναι να εκτοπίσει τα μαγικά συστατικά της θρησκείας (D.2.d)

Δοξολογία: Πνευματικό πρωτόκολο. Ο Kenneth Burke στο The Rhetoric of Religion (1961) παρατηρεί ότι οι δοξολογίες του Αγ. Αυγουστίνου είναι ήπιες πιέσεις προς τον Θεό, όπως σε μια επαγγελματική επιστολή: «σας ευχαριστώ εκ των προτέρων για τις διευκρινήσεις που θα μου στείλετε, ειλικρινά δικός σας κ.λπ.».

Ευλογία (merit, boon κ.λπ.): Πνευματικό κεφάλαιο. Αντικαθιστά την μαγική δύναμη (charisma) της μαγείας. Στην πλήρη ανάπτυξη μιας θρησκείας, η ευλογία φτάνει να λογίζεται πραγματικά σαν πνευματικό κεφάλαιο: είναι μεταβιβάσιμη, συσσωρεύσιμη, μετατρέψιμη σε χρήμα, αλλά και το χρήμα είναι μετατρέψιμο σ’ αυτήν (δωρεές σε ναούς, ιερείς κ.λπ.). Η θρησκεία ανοίγει επιπλέον δρόμους για απόκτηση ευλογιών μέσω ευσέβειας, ασκητείας και συσσώρευσης.

Λαϊκοί: Συνήθως χρειάζονται προσβάσιμα και απτά θρησκευτικά αντικείμενα, σε συνάφεια με συγκεκριμένες βιοτικές καταστάσεις, καθώς κι έναν θεό που να εξαναγκάζεται σε μαγικούς επηρεασμούς. Μπορούμε ίσως να τους δούμε ως πνευματικούς κεϋνσιανιστές ή και ως πνευματικούς πασόκους, που πιέζουν την κυβέρνηση για χάρες.

Πρεσβείες (των αγίων, της Θεοτόκου κ.λπ.): Πνευματικά ρουσφέτια (ή και πνευματικές κουμπαριές, για τους νεοδημοκράτες φίλους μας). Υπεραγία Θεοτόκε πρέσβευε υπέρ ημών = Πες, ρε κουμπάρε, στον υπουργό να με προσλάβει.

Συγχώρεση: Πνευματικό PSI. Διαγραφή πνευματικού χρέους. Έννοια του Χριστιανισμού, η οποία δεν υπάρχει στον Βουδισμό Τεραβάντα: αν έκανες κάποιο παράπτωμα, θα εισπράξεις την καρμική του ανταπόδωση, ακόμα κι αν είσαι ο ίδιος ο Βούδας. Το μόνο ίσως που μπορείς να κάνεις είναι να αντισταθμίσεις το παράπτωμά σου με πολλές καλές πράξεις, οπότε η σφοδρότητα της ανταπόδωσης θα μετριαστεί, με τον ίδιο τρόπο που το φαρμάκι μετριάζεται όταν διαλύεται σε μεγάλες ποσότητες νερού. Οπότε, μπορούμε ίσως να πούμε ότι ο Βουδισμός Τεραβάντα είναι σαν την προκαστελλοριζιακή διακυβέρνηση ΓΑΠ («θα αποπληρώσουμε το χρέος μας μέχρι το τελευταίο ευρώ»), ενώ ο Χριστιανισμός σαν την μετακαστελλοριζιακή.

Διαθήκη: Πνευματικό μνημόνιο. Συμφωνία στήριξης έναντι μέτρων λιτότητας. Ξεκίνησε από τους Εβραίους κι ονομάστηκε Τάναχ. Εμείς, οι Χριστιανοί, προτιμούμε τον όρο Παλαιά Διαθήκη, διότι θεωρούμε αφενός ότι ο Θεός είναι τριαδικός (δηλαδή τρόικα) κι αφετέρου ότι έχει γίνει επαναδιαπραγμάτευση, υπάρχει πλέον νέο μνημόνιο μετά την αναδιάρθρωση των αμαρτιών μας με το μεγάλο PSI της Θείας Σταύρωσης (ενώ οι μουσουλμάνοι ισχυρίζονται ότι υπάρχει και τελειωτικό μνημόνιο, το Κοράνι, δεσμευτικό κι αδιαπραγμάτευτο).

Ιερός Κανόνας: Συντάσσεται από το ιερατείο, περιέχει τις αποκαλύψεις και τις διδασκαλίες. Εγκαθιδρύεται επίσημα ως άμυνα απέναντι σε επιθετικούς προφήτες ή στη λαϊκή θρησκευτικότητα.

Προπατορικό αμάρτημα: Χρέωση των μελλοντικών γενεών. «Φάγαμε τα πακέτα Ντελόρ, ήμασταν ασύδοτοι και περάσαμε τον λογαριασμό στα παιδιά μας, κάθε ελληνόπουλο έρχεται στη ζωή με ένα χρέος € 30.000 κ.λπ.», κάπως έτσι.

Σωτηρία: Πνευματική ξεχρέωση. Απαιτεί Hθικό Θεό. «Στην Παλαιά Διαθήκη», παρατηρεί ο Weber, «η ιδέα της σωτηρίας εμφανίζεται μόνο με την έννοια της απελευθέρωσης από απτούς, υλικούς πόνους» (μαγικό ηθικό σύστημα).

8 σχόλια:

  1. Ο καπιταλισμός λοιπόν, ως λειτουργία και κοσμοαντίληψη, απόσταγμα της συλλογικής ανθρώπινης εμπειρίας, της βαθύτερης ψυχολογικής ανθρώπινης διάρθρωσης και της κοινωνικής συγκρότησης και δικτύωσης. Οι αντιφάσεις του, οι συγκρούσεις του και οι ανταγωνισμοί του είναι απαραίτητο κομμάτι του παιχνιδιού.

    Οι πόροι μας είναι περιορισμένοι και οι επιθυμίες μας άπειρες. Τα μοτίβο και οι αξίες της οικονομίας της κοινωνικής ζωής έτσι όπως λίγο πολύ ισχύουν από τις πρωτόγονες εποχές, παίρνουν ισχυρή συμβολική μορφή εντός των θρησκειών, και μεταφέρονται στη σύγχρονη οικονομία. Πόσο την έχουν επηρεάσει, πόσο δίκιο έχει ο Weber στη τελική, ερώτημα που θα απασχολεί στους αιώνες.

    Συγχαρητήρια για το κείμενο!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Με λίγο χιούμορ το κείμενο, ε; Μην του δώσουμε υπερβολικές διαστάσεις, κάνω και λίγη πλάκα

      Διαγραφή
    2. Ναι, οκ ηρέμησα. Αυτό μου φάνηκε πολύ αστείο

      "Αντι-θεός: Πνευματικός ΣΥΡΙΖΑ"

      Κάτι σαν διάβολος με σκισμένο καλσόν

      Διαγραφή
    3. Και βεβαίως-βεβαίως σου προτείνω αυτό

      http://www.amazon.com/dp/0226495558

      Διαγραφή
    4. Μόλις θυμήθηκα ότι το έχω διαβάσει στα ελληνικά

      http://www.biblionet.gr/book/67261/L%C3%B6with,_Karl/%CE%A4%CE%BF_%CE%BD%CF%8C%CE%B7%CE%BC%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1%CF%82

      Διαγραφή
    5. Ευχαριστώ, θα το έχω υπόψη.

      Διαγραφή
  2. Εξαιρετικό! [όπως πάντα]

    Για τους Μανιχαίους δεν λέω τίποτε, τα είχαμε άλλωστε συζητήσει αναλυτικά και στα λημέρια μου.

    Με εξέπληξε όμως η επιλογή της ελληνόφωνης Βίκης να μιλήσει για "ήδικτα του Ασόκα". Καταρχάς, οι ΑΗΠ μετέγραφαν συνήθως "Έδικτα". Βλ. και Πλούταρχο στον Βίο του Μαρκέλλου "Ἕλληνες μὲν διατάγματα, Ῥωμαῖοι δ' ἔδικτα προσαγορεύουσιν". Εν συνεχεία, ποιος ο λόγος να υιοθετήσουμε τη λατινική ονομασία του νομοθετήματος προκειμένου για τα διατάγματα ενός ηγεμόνα, κάποια από τα οποία σώζονται και στα ελληνικά; (βλ. και το δικό μου ποστ για τους Έλληνες στη Βακτριανή).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αυτήν την απορία έχω κι εγώ, γιατί δεν λέμε "διατάγματα" που είναι πιο οικεία λέξη. Όμως πρωτοδεσμίτης ήμουν, όχι κάποιος ειδικός της γλώσσας και της ιστορίας, οπότε, τι να κάνω, συμμορφώνομαι με τις αυθεντίες χωρίς να έχω άποψη! Άμα η Βίκυ θέλει Ήδικτα, Ήδικτα ας πάρει - άσε που έχουν και μια χάρη οι λατινικές λέξεις, αποκτά σπουδαιότητα ένα κείμενο αν του βάλεις λατινικό μέσα.

      Διαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.