Επιστήμη Και Αριστερά

Λέγεται συχνά ότι οι φυσικές επιστήμες είναι απαλλαγμένες από κοινωνικές ή πολιτικές αξίες και πάθη, σε αντίθεση με τις κοινωνικές. Ο άνθρακας είναι τετρασθενής και το ήλιο ευγενές αέριο, είτε είσαι δεξιός ή αριστερός, προοδευτικός ή συντηρητικός. Σ’ αυτή τη σειρά των αναρτήσεων θα επιχειρηματολογήσω για το αντίθετο: ότι οι φυσικές επιστήμες οφείλουν να έχουν πολιτικές αξίες και, μάλιστα, ότι πρέπει να είναι αριστερές (θα εξηγήσω στην πορεία πώς το εννοώ). Ναι, ακόμα και η φυσική! Όχι γιατί οι επιστήμονες έχουν διαβάσει Μαρξ ή είναι «καλοί άνθρωποι» κ.λπ., αλλά από την ίδια τη φύση των φυσικών επιστημών, επειδή το έχουν στον DNA τους. Διότι διαφορετικά δεν θα είναι επιστήμες.

Θα το υποστηρίξω αυτό αναλύοντας το αντικείμενο: τι είναι οι φυσικές επιστήμες, τι κάνουν, πώς το κάνουν, και τι συμπεράσματα συνάγονται από όλα αυτά. Οι πηγές στις οποίες στηρίζομαι είναι όλες ακαδημαϊκές, αναλυτικές, πρόσφατες και αναγνωρισμένες: τίποτα περιθωριακό, τίποτα μεταμοντέρνο, τίποτα ξεπερασμένο (και κανένας Γάλλος στοχαστής). Άρθρα, βιβλία και papers της δεκαετίας του ’60 θεωρούνται ήδη «προϊστορικά», ούτε καν «αρχαία». Δεν χρησιμοποιώ καν πηγές με μονοψήφιο αριθμό βιβλιογραφικών αναφορών (εκτός αν πρόκειται για άρθρα του 2012, 2013, 2014). Αν διαβάζει ένας συγκεκριμένος σχολιαστής, ο Ανώνυμος με φλούβια (καταλαβαίνει αυτός!), τότε ας ξέρει ότι η συνέχεια θα έχει και μερικά σπέσιαλ. Θα δώσω πολλά παραδείγματα, να γίνει σαφές αυτό που λέω, και θα προσπαθήσω να τα εξηγήσω με απλά λόγια ώστε να τα παρακολουθήσουν και οι μη-ειδικοί. Στις αναρτήσεις αυτές, «επιστήμες» και «επιστήμονες» θα σημαίνει «φυσικές επιστήμες» και «φυσικοί επιστήμονες», όμως σε κάποια σημεία θα παρασυρθώ και θα συζητήσω ευρύτερα θέματα.

Οι αναρτήσεις αυτές είναι κι ένα στοιχείο προσωπικής μυθολογίας: πιτσιρικάς ονειρευόμουν να γίνω αστροφυσικός και ξεκίνησα να σπουδάζω μ’ αυτόν τον σκοπό. Τελικά, τα πράγματα ήρθαν αλλιώς, εμείς γι' αλλού κινήσαμε κι αλλού η ζωή μάς πάει, έμπλεξα με πολύ περισσότερους εργολάβους κι αντιδημάρχους απ’ ό,τι ο μέσος αστροφυσικός. Όμως μου ‘μεινε η αναρώτηση: τι είναι αυτό που το λέμε επιστήμη; Τι ακριβώς κάνει και πώς το κάνει; Ας ρωτήσουμε έναν τυχαίο άνθρωπο στον δρόμο, να πάρουμε μια πρώτη ιδέα:


Η Διαφήμιση και η Πραγματικότητα
Η επιστημονική έρευνα ξεκινά από προσεκτικές παρατηρήσεις φαινομένων. Αυτό δεν είναι κάτι πρωτοφανές, όλοι οι άνθρωποι (και τα ζώα) εξετάζουν τα φαινόμενα που τους ενδιαφέρουν στη φύση, στην κοινωνία, στην ψυχικό κόσμο, στο ΠΑΣΟΚ κ.λπ., κάνουν εικασίες γι’ αυτά, για τους αιτιακούς μηχανισμούς τους, και προσπαθούν να γενικεύσουν από τις περιορισμένες τους παρατηρήσεις. Όμως, αυτός ο καθημερινός τρόπος σκέψης είναι κατώτερος από την επιστημονική έρευνα. Ο απλός κόσμος τείνει να παρατηρεί χωρίς συστηματικότητα και ακρίβεια, προκατειλημμένος από τις προσδοκίες, τις προτιμήσεις και τις πεποιθήσεις του, ενώ η όλη συλλογιστική του μπορεί να πάσχει από υπερβολικές γενικεύσεις, πρόωρα άλματα σε συμπεράσματα, ανεπάρκεια τεκμηρίων, ασάφεια κ.α. Ο επιστημονικός τρόπος σκέψης ξεπερνά αυτά τα σφάλματα: είναι συστηματικός, ορθολογικός, καταγεγραμμένος και μεθοδικός. Ο επιστήμονας αφήνει την πραγματικότητα να επιχειρηματολογήσει, όχι τις αυθεντίες ή τις υποκειμενικές προτιμήσεις ή την παράδοση.

Κατόπιν, ο επιστήμονας προσπαθεί να συνδυάσει τα στοιχεία της έρευνάς του σε επιστημονικούς νόμους, δηλαδή μαθηματικές συσχετίσεις με οικουμενική ισχύ, αξιόπιστες απεικονίσεις της αιτιότητας. Οι προτεινόμενοι νόμοι ελέγχονται κι αποδεικνύουν την αξία τους στο μέτρο που ερμηνεύουν τα υπό μελέτη φαινόμενα, αλλά και που θα προβλέψουν τα αποτελέσματα άλλων συναφών φαινομένων: «το πείραμα είναι ο μόνος κριτής της επιστημονικής αλήθειας», όπως τόνιζε ο Richard Feynman. Ο επιστήμονας επεξεργάζεται και διαβαθμίζει το οπλοστάσιο των νόμων του, από τους πολύ γενικούς που έχουν ευρεία ισχύ, και που παράγουν, ως υποπεριπτώσεις, τους πιο εξειδικευμένους, οι οποίοι εφαρμόζονται μόνο σε συγκεκριμένες υποκατηγορίες φαινομένων. Είθισται τους πρώτους να τους λέμε θεμελιώδεις νόμους (fundamental laws) κι ένα γνωστό παράδειγμα είναι ο νόμος της παγκόσμιας έλξης του Νεύτωνα. Τους δεύτερους συνήθως τους λέμε εμπειρικές σχέσεις ή φαινομενολογικούς νόμους ή νόμους κοντά στα φαινόμενα (αυτόν τον όρο προτιμώ), είναι αμέτρητοι, συναντώνται σε όλο το μήκος και το πλάτος της επιστήμης, κι ένα γνωστό παράδειγμα είναι οι νόμοι της κίνησης των πλανητών του Κέπλερ, οι οποίοι παράγονται από τον θεμελιώδη νόμο της παγκόσμιας έλξης. Η διάκριση αυτή δεν είναι απόλυτη, στην πραγματικότητα βρίσκουμε πάντα ένα συνεχές από θεμελιωδέστατους νόμους, που παράγουν κάποιους λιγότερο θεμελιώδεις, που παράγουν κ.λπ., μέχρι να φτάσουμε στους νόμους κοντά στα φαινόμενα.

Μεταξύ μας, τώρα!... Συνήθως ταυτίζουμε την επιστήμη με τους θεμελιώδεις νόμους: είναι αληθείς από μόνοι τους, ενώ οι νόμοι κοντά στα φαινόμενα παράγονται από τους θεμελιώδεις. Χώρια που το όνομά τους είναι λεγεών: ο καθένας τους ισχύει μόνο για μια πολύ στενή κατηγορία περιστάσεων, οπότε πηγαίνοντας σε κάποιες άλλες, έστω και ελάχιστα διαφορετικές, ενδεχομένως να ισχύει άλλη εμπειρική σχέση. Οι θεμελιώδεις νόμοι όμως συνοψίζουν πολλές περιστάσεις μαζί – δηλαδή, κάθε φορά πρέπει απλώς να τους μεταφράσουμε στις συγκεκριμένες παραμέτρους που έχουμε, οπότε παράγουν και την αντίστοιχη εμπειρική σχέση.

Τέλος, εξοπλισμένος με το αξιόπιστο, πειραματικά υποστηριγμένο και θεωρητικά επεξεργασμένο οπλοστάσιο των νόμων του, ο επιστήμονας μπορεί να ερμηνεύσει φαινόμενα, να εντοπίσει αιτιακούς μηχανισμούς, να κάνει προγνώσεις – προβλέψεις, αλλά και να προσφέρει αξιόπιστη γνώση στην κοινωνία που ικανοποιεί την ανάγκη για τεχνικές εφαρμογές. Όλο αυτό μπορεί να απεικονιστεί διαγραμματικά περίπου ως εξής:

Η διαφήμιση της επιστήμης


Ευχαριστούμε λοιπόν τον τυχαίο άνθρωπο στον δρόμο κι επιστρέφουμε, με αμείωτο κέφι, στη συζήτησή μας.

Αυτή, πάνω-κάτω, είναι η αντίληψη που έχει ο Γιάννης κι η Μαρία για την επιστήμη. Πρόκειται για μια αφήγηση που προέρχεται από μη-επιστήμονες, από διανοούμενους οι οποίοι δεν είχαν προσωπική γνώση της επιστημονικής εργασίας. Οι απαρχές της βρίσκονται στο System of Logic (1843) του John Stuart Mill, όμως συνεχίζει ως τις μέρες μας: αυτό, ουσιαστικά, που έγραψα πιο πάνω διδάσκεται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στη Διδακτική των Φυσικών Επιστημών, αλλά και στη Μέση Εκπαίδευση, στη Φυσική της Β’ Γυμνασίου.

Κι όπως συμβαίνει σχεδόν με το κάθε τι που μας διδάξαν στο σχολείο, πρόκειται για μύθο.

Θα έλεγα ότι η παραπάνω αφήγηση είναι η διαφήμιση της επιστήμης, ο τρόπος που παρουσιάζεται, αυτό που υποτίθεται ότι κάνει – και στην πορεία της συζήτησης πρόκειται να αμφισβητήσω ΟΛΑ τα βέλη στο παραπάνω διάγραμμα. Στη σύγχρονη φιλοσοφία της επιστήμης, η διαφήμιση αυτή έχει πια πεθάνει. Το αρχικό χτύπημα της το έδωσαν, βάζοντας ο καθένας το δικό του λιθαράκι, οι εφτά σαμουράι: Hanson, Toulmin, Polanyi, Popper, Kuhn, Lacatos και Feyerabend• χωρίς να το αποσκοπούν, είναι αλήθεια, και χωρίς να προσφέρουν κάτι άλλο για να την αντικαταστήσουν. Ένα παραπροϊόν της δουλειάς του Thomas Kuhn ήταν και το σοκ της διαπίστωσης ότι υπάρχει απόσταση ανάμεσα στη διαφήμιση και την πραγματικότητα της επιστήμης, αυτό που νομίζουμε ότι κάνει κι αυτό που πραγματικά κάνει• ένα παραπροϊόν της δουλειάς του Paul Feyerabend ήταν η συνειδητοποίηση πως αυτή η απόσταση δεν είναι συμπτωματική: αποτελεί μέρος της επιστήμης να παρουσιάζεται ως κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι. Θα τα δούμε στην πορεία με λεπτομέρειες αυτά, καθώς και τις συνέπειές τους. Δεν θα πολυαναφερθώ στους εφτά σαμουράι, που ήδη έχουν αίγλη κλασικού, εδώ με ενδιαφέρουν οι μελέτες της σύγχρονης φιλοσοφίας της επιστήμης. Και εντάξει, καμία διαφήμιση στον κόσμο δεν ανταποκρίνεται τέλεια στο διαφημιζόμενο προϊόν, όλες πουλάν και λίγο παραμύθι, όμως υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην απλή διαφημιστική ωραιοποίηση και την κατάφωρη διαστρέβλωση. Η διαφήμιση της επιστήμης ποιο από τα δύο κάνει;

Λοιπόν, φοβάμαι πως τα πράγματα δεν είναι απλά κι αθώα!

Και υπάρχουν σημαντικές συνέπειες, πολιτικές και άλλες, λόγω αυτής της απόστασης μεταξύ της επιστημονικής διαφήμισης και της επιστημονικής πραγματικότητας. Συγκεκριμένα, βλέπω πέντε μεγάλα θέματα που καθιστούν τη διαφήμιση της επιστήμης προβληματική, τα ονομάζω συνθηματικά: (1) Η Σουμεριακή Αδελφότητα, (2) Η Σημιτική Πλάνη, (3) Η Κακή Δημοσιογραφία, (4) Ο Διάστικτος Κόσμος, (5) Ο Καρτουνίστικος Κόσμος. Ξεκινώ αμέσως τη συζήτησή τους:

η συνέχεια εδώ: Ο Καρτουνίστικος Κόσμος

10 σχόλια:

  1. Καλά το ξεκινάς... ;)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Α, σε έψαχνα! Θα σου έστελνα e-mail. Θέλω γνώμες, συζητήσεις, παρατηρήσεις, παρεμβάσεις κ.λπ. (αν βρεις και κάνα σφάλμα, διόρθωσέ με).

      Ξύλο όμως, ε; Όχι ευγένειες και τέτοια ξενέρωτα.

      Διαγραφή
    2. Ε, μέχρι εδώ καλά το πας. Δεν νομίζω ότι υπάρχει κανένας που να διαφωνεί με αυτά τα βασικά (εκτός ίσως από κάτι τύπους που μιλάνε για κάτι πυλώνες και κάτι τέτοια, δεν ξέρω). Το ξύλο θα παίξει μετά... :p

      Διαγραφή
  2. Ως εδώ ακόμη και κάποιοι άθλιοι θεωρητικάριοι, σαν την αφεντιά μου, κατανοούν. Λογικά φαίνονται όλα. Αναμένουμε τη συνέχεια γιατί με τόσο ιντριγκαδόρικους τίτλους που έδωσες στα "μεγάλα θέματα" έχεις εξάψει τη φαντασία μας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. True Scientist έπρεπε να ονομάσεις τη σειρά, κατά το True Detective

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Πάω να φτιάξω ποπ-κορν και επιστρέφω για την "συζήτηση"...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δεν το ξεκινάς καλά (είπα για μια φορά να κάνω το πνεύμα αντιλογίας).

    Τι είναι τα φλούβια; Το γκούγκλισα και μου βγήκε αυτό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μη μαρτυράς τη συνέχεια!

      Διαγραφή
  6. Δεν ξέρω τι εννοεί αναφερόμενος σε πυλώνες ο κ. Vagelford, όμως νομίζω ότι η επιστήμη είναι ένας από τους πυλώνες του δυτικού πολιτισμού. Η δε αριστερή επιστήμη κινδυνεύει να κληρονομεί όλες τις παθήσεις της αριστεράς, με κυριότερη τη χρόνια αδυναμία της να αντιληφθεί την αναγκαιότητα του ξεπεράσματός της, μαζί με τον κόσμο στον οποίο συνεχίζει να έχει λόγο ύπαρξης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. JWatson25/4/14

    Ένα πολύ καλό παράδειγμα του πως αντιλαμβάνεται η αριστερά την επιστήμη: Αριστεροί προπηλάκισαν τον ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑ James Watson στην Πάτρα !

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.