Ο Καρτουνίστικος Κόσμος

1. Εισαγωγή: Επιστήμη & Αριστερά

Θυμηθείτε από την προηγούμενη ανάρτηση το διάγραμμα της διαφήμισης της επιστήμης. Το πρώτο μου θέμα είναι το βέλος (Α) σ’ αυτό, τα φυσικά φαινόμενα που ερευνά η επιστήμη. Ας αρχίσουμε όμως με την αγαπημένη Σώτη Τριανταφύλλου:

Δημοσιογράφος: Η Ανατολή [η ηρωίδα ενός μυθιστορήματος της Σώτης] αγαπάει τη γεωμετρία, μια επιστήμη που συνδέεται συνειρμικά με την ευρυθμία, τη λογική. Είναι αυτός ένας τρόπος να νιώθει ότι υπάρχει κάπου μια τάξη τη στιγμή που τριγύρω της επικρατεί συναισθηματικό χάος;

Σώτη: Η γεωμετρία, τα μαθηματικά είναι ο μοναδικός χώρος όπου υπάρχει δικαιοσύνη. Οταν λύνεις την άσκηση, λύνεις την άσκηση. Το σωστό είναι σωστό και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει. Πουθενά δεν υπάρχει περισσότερη δικαιοσύνη από τις θετικές επιστήμες.

Το θέτει πολύ ωραία η Σώτη και εντοπίζει τον κρίσιμο παράγοντα, ο οποίος είναι ηθικός: «υπάρχει δικαιοσύνη». Στη γεωμετρία, αν εσύ λες Α κι εγώ Β, τότε ο ένας είναι σωστός κι ο άλλος λάθος• τα βάζουμε κάτω κι εντοπίζουμε το λάθος. Ένας κόσμος ευδιάκριτος, εύτακτος, εύρυθμος και εύνομος, στον οποίο το λάθος και το σωστό προσδιορίζονται από σαφείς κανόνες που «κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει». Ένας κόσμος που υπάρχει μόνο στο μυαλό της Σώτης Τριανταφύλλου.

Εντάξει, όχι μόνο! Αυτό ήταν και το όνειρο του Πλάτωνα, του Καρτέσιου και τόσων άλλων κλασικών στοχαστών – ο Λάιμπνιτς, για παράδειγμα, αντιγράφοντας επαίσχυντα τη Σώτη, πίστευε ότι το συνολικό ανθρώπινο σκέπτεσθαι ήταν, στην πραγματικότητα, ένα είδος γενικευμένων μαθηματικών που ονόμαζε Characteristica Universalis και ευελπιστούσε να ανακαλύψει – να τυποποιήσει, δηλαδή, μαθηματικώς το ανθρώπινο σκέπτεσθαι. «Αν είχαμε τα Characteristica Universalis», έλεγε, «θα μας έδιναν την ικανότητα να συλλογιζόμαστε για τα μεταφυσικά και ηθικά θέματα με τον ίδιο τρόπο που κάνουμε στη γεωμετρία και στη μαθηματική ανάλυση. Οπότε, οι διαφωνίες μεταξύ φιλοσόφων θα ήταν όπως οι διαφωνίες μεταξύ λογιστών. Θα έπαιρναν τα μολύβια και τους πίνακές τους, και θα έλεγαν ο ένας στον άλλον: ας κάνουμε τους υπολογισμούς». Αλλά και πέρα από τέτοια ονόματα βαριά σαν ιστορία, όλοι περνάμε στην εφηβεία από αυτόν τον καρτουνίστικο κόσμο, όταν τρομάζουμε από το χάος της πραγματικής ζωής και ζητάμε παρηγοριά σε ερζάτς απομιμήσεις, που τα έχουν όλα κομψά τακτοποιημένα, αυστηρώς προσδιορισμένα και δεόντως περιεγεγραμμένα. Είναι μια απαραίτητη εφηβεία την οποία ο καθένας περνάει με τον Α ή Β τρόπο.

Τι γίνεται όμως με την πρόκληση της Σώτης, «πουθενά δεν υπάρχει περισσότερη δικαιοσύνη από τις φυσικές επιστήμες»; Εδώ λοιπόν συμβαίνει κάτι αξιοσημείωτο που δεν συνειδητοποιούμε όλοι εμείς, οι μη-επιστήμονες (ούτε η Σώτη): οι διαδικασίες της επιστήμης (πειράματα, παρατηρήσεις, μετρήσεις κ.λπ.) περιλαμβάνουν τόση αβεβαιότητα και υποκειμενική κρίση, όση και οι δικαστικές διαδικασίες. Όση και τα «φιλοσοφικά και ηθικά θέματα», για τα οποία θρηνούσε ο Λάιμπνιτς. Η επιστήμη δεν είναι θεμελιωδώς διαφορετική από αυτά, απλά κάνει κακή δημοσιογραφία και παρουσιάζει έναν καρτουνίστικο κόσμο Σώτης Τριανταφύλλου. Και το θέμα δεν είναι μόνο ακαδημαϊκό ή φιλοσοφικό, έχει σημαντικές επιπτώσεις... Ας τα δείξω με παραδείγματα:


Το Q του Ζαφειριού
Το Q (= quality factor) είναι ένα μέγεθος που μετρά τον χρόνο εξασθένησης (decay time) των αντηχήσεων ενός υλικού – για πόσο χρονικό διάστημα θα καμπανίζει, πόσο καλή καμπάνα είναι (όποιος θέλει περισσότερες λεπτομέρειες, μπορεί να διαβάσει εδώ). Ένα υλικό που έχει τιμή Q ίση με 100 σημαίνει πως όταν ενεργοποιηθεί στην ιδιοσυχνότητά του, οι αντηχήσεις θα χρειαστούν 100 δευτερόλεπτα μέχρι να εξασθενήσουν στο μισό της αρχικής έντασης. Ένα εκλεκτό κρυστάλλινο ποτήρι αναμένουμε ότι έχει υψηλότερη τιμή Q από ένα φτηνό γυάλινο ποτήρι. Τα υλικά με ιδιαίτερα υψηλό Q χρησιμοποιούνται στην κατασκευή υπερευαίσθητων οργάνων, γυροσκόπιων και ιντερφερόμετρων. Και είναι γνωστό ότι ένα τέτοιο υλικό είναι οι κρύσταλλοι του ζαφειριού – το ζαφείρι είναι από τις καλύτερες καμπάνες που γνωρίζουμε. Θα γράψω τώρα ένα αντικειμενικό γεγονός, ένα στοιχείο της πραγματικότητας εκεί έξω, η αλήθεια του οποίου δεν είναι θέμα γνώμης ή προσωπικής κρίσης: κάνουμε τη μέτρηση και το επαληθεύουμε ή το διαψεύδουμε, τελεία και παύλα. «Και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει», που λέει κι η Σώτη:

Ο κρύσταλος του ζαφειριού έχει τιμή Q ίση με 4x108 (δηλαδή, όταν ενεργοποιηθεί στην ιδιοσυχνότητά του, οι αντηχήσεις του θα χρειαστούν 400 εκατομμύρια δευτερόλεπτα – περίπου 12,68 χρόνια – για να εξασθενήσουν στο μισό της αρχικής έντασης). Ισχύει ή δεν ισχύει;

Από το Tacit Knowledge, Trust and the Q of Sapphire του H. Collins, 2001: Τέτοιες τιμές Q για τα ζαφείρια, της τάξης του 4x108, είχαν αναφερθεί από την ερευνητική ομάδα του Vladimir Braginsky στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας ήδη από τη δεκαετία του ’80. Δεν μπορούσαν όμως να αναπαραχθούν στα πανεπιστήμια της Δύσης, τα οποία, στην καλύτερη περίπτωση, κατέληγαν σε τιμές Q της τάξης του 107 (η διαφορά ήταν σημαντική). Και μιλάμε για καλά πανεπιστήμια – Caltech, Stanford, το πανεπιστήμιο της Γλασκώβης και του Perth στην Αυστραλία. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, πολλοί δυτικοί επιστήμονες δυσπιστούσαν για το ρώσικο αποτέλεσμα και υποψιάζονταν απάτη ή σφάλμα.

To καλοκαίρι του 1998 και μετά από σειρές αποτυχημένων προσπαθειών, μια ομάδα επιστημόνων από το πανεπιστήμιο της Γλασκώβης επισκέφτηκε το πανεπιστήμιο της Μόσχας και δούλεψε επί μία βδομάδα με έναν ερευνητή από την ομάδα του Braginsky. Δεν κατάφεραν να μετρήσουν τέτοιες τιμές Q. Επέστρεψαν όμως πεπεισμένοι ότι οι Ρώσοι είχαν δίκιο. Συνέχισαν τις προσπάθειές τους στη Γλασκώβη επί έναν χρόνο, χωρίς να μετρήσουν τέτοιο Q. Το καλοκαίρι του 1999, ο Ρώσος επισκέφτηκε το εργαστήριο στη Γλασκώβη και δούλεψε μαζί τους. Στα μέσα Ιουνίου 1999, μετρήθηκε για πρώτη φορά στη Δύση τιμή Q πάνω από 108. Λίγο αργότερα, ένα μέλος της Σκωτσέζικης ομάδας μέτρησε τέτοια τιμή Q και στο Stanford, χωρίς την παρουσία του Ρώσου. Το αποτέλεσμα πλέον έγινε αποδεκτό: θεωρείται αντικειμενικό γεγονός, στοιχείο της πραγματικότητας εκεί έξω, ότι οι κρύσταλλοι του ζαφειριού έχουν Q της τάξης του 4x108. Γιατί όμως χρειάστηκαν τόσα χρόνια, αποτυχίες και άκαρπες προσπάθειες προκειμένου να εγκαθιδρυθεί ένα γεγονός ως αντικειμενικό; Το σημείο-κλειδί ήταν η επίσκεψη των Σκωτσέζων στη Μόσχα. Παρόλο που δεν μέτρησαν το επίμαχο αποτέλεσμα (και ούτε κατάφεραν να το μετρήσουν επί έναν χρόνο κατόπιν), πείστηκαν ότι οι Ρώσοι ήξεραν τι έλεγαν. Πώς έγινε αυτό;

Εδώ αναγκαστικά πρέπει να μπούμε σε λεπτομέρειες και να δούμε πώς γίνεται η μέτρηση του Q. Μέσα σε θάλαμο, ο κρύσταλλος – ένας κύλινδρος 5-10 εκ. μήκος και 1-10 εκ. διάμετρος – αναρτάται από νήμα, το οποίο περνά γύρω από το κέντρο του. Τα δύο άκρα του νήματος στερεώνονται σε κάποιον σφιγκτήρα ψηλά κι ο αέρας αντλείται από τον θάλαμο. Το νόημα είναι να απομονωθεί ο κρύσταλλος, όσο το δυνατόν, από τις δονήσεις του περιβάλλοντος. Η μία άκρη του κρύσταλλου φέρει στρώση αλουμινίου, ώστε να λειτουργεί σαν καθρέφτης για το λέιζερ του ιντερφερόμετρου που θα μετρήσει τις αντηχήσεις του. Κατόπιν, ο κρύσταλλος δονείται (με δημιουργία ηλεκτροστατικού πεδίου) στην ιδιοσυχνότητά του. Το πεδίο διακόπτεται, το ιντερφερόμετρο μετρά τις δονήσεις του κρυστάλλου και, μέσω αυτών, τον ρυθμό εξασθένησης των αντηχήσεων. Τέλος, από τον ρυθμό εξασθένησης συνάγεται μαθηματικά το Q του κρυστάλλου.

Τώρα... πάντα θα υπάρχει απώλεια ενέργειας από τον κρύσταλλο στο υπόλοιπο σύστημα. Κάποιες δονήσεις θα μεταφερθούν από το ζαφείρι στο νήμα αιώρησης. Πάντα θα υπάρχουν τριβές μεταξύ του νήματος και του σφιγκτήρα στον οποίον στερεώνεται, οπότε αυτός θα πρέπει να συναντά το νήμα σε οξεία γωνία – όχι όμως υπερβολικά οξεία γιατί θα βλάψει τις ίνες του νήματος. Σίγουρα θα χαθεί ενέργεια από τριβές μεταξύ του κρυστάλλου και του νήματος, καθώς και από εσωτερικές τριβές του νήματος. Θα υπάρξουν επίσης και θερμοδυναμικές απώλειες ενέργειας λόγω του εναπομείναντος αέρα στον θάλαμο. Η τέχνη του πειράματος είναι να ελαχιστοποιηθούν όλες αυτές οι απώλειες. Να εντοπιστεί, μετά από εξερευνητικές δοκιμές, η σωστή πειραματική διάταξη, η σωστή γωνία μεταξύ νήματος και σφιγκτήρα, το σωστό μήκος νήματος κ.λπ., αλλιώς ο πειραματιστής θα μετρήσει πλασματικά μικρό Q.

Ποια είναι λοιπόν κάποια από τα πράγματα (κάποια, όχι όλα) που έμαθαν οι Σκωτσέζοι την εβδομάδα που δούλεψαν με τον Ρώσο στη Μόσχα;

(1) Παίζει ρόλο το υλικό του νήματος, καθώς και η στρατηγική του πειράματος. Οι Σκωτσέζοι χρησιμοποιούσαν χαλύβδινα νήματα. Ο Ρώσος χρησιμοποιούσε σε όλη τη σειρά των εξερευνητικών δοκιμών νήμα από υψηλής ποιότητας κινέζικο μετάξι. Ήξερε από την εμπειρία του ότι αυτό δίνει καλύτερες τιμές Q. Ήξερε επίσης ότι τα νήματα από βολφράμιο έδιναν ακόμα καλύτερο Q, όμως το βολφράμιο έπρεπε να γυαλιστεί προσεκτικά ακριβώς στον σωστό βαθμό. Δεν ήταν εύκολο να περιγραφεί με λέξεις αυτός ο σωστός βαθμός γυαλίσματος, οι Σκωτσέζοι χρειάστηκε να παρακολουθήσουν τον Ρώσο στην πράξη για να το πιάσουν: “One scientist described the Russian experiments to me as involving a great deal of ‘black magic’” (σελ. 75). Επίσης, χρησιμοποιώντας νήμα βολφραμίου μπορούσε να σημειωθεί πρόβλημα με τον σφιγκτήρα, καθότι το μέταλλο ήταν πολύ πιο σκληρό και ασυμπίεστο από το μετάξι. Οπότε, ο Ρώσος έκανε όλη τη σειρά των εξερευνητικών δοκιμών με μεταξένια νήματα προκειμένου να εντοπίσει τη σωστή πειραματική διάταξη, και κρατούσε το νήμα βολφραμίου για τις τελικές δοκιμές που θα έδιναν την μέτρηση.

(2) Παίζει ρόλο ο σφιγκτήρας. Ο Ρώσος αφιέρωνε πολύ χρόνο σ’ αυτόν, κάνοντας απειροελάχιστες αλλαγές ξανά και ξανά και ξανά, με άπειρη προσοχή και φροντίδα, μέχρι να πετύχει τη διάταξη που τον ικανοποιούσε. Ήταν κι αυτό ένα ακόμα θέμα που δεν μπορούσε να περιγραφεί εύκολα με λόγια, οι Σκωτσέζοι το συνέλαβαν παρακολουθώντας τον μάστορα στην εργασία του: “We do not have an exact language for describing degree of care that needs to be taken” (σελ. 80).

(3) Παίζει ρόλο η λίπανση του νήματος. Τόσο μεταξύ νήματος και κρυστάλλου, όσο και στην επαφή του νήματος με τον σφιγκτήρα, θα πρέπει να υπάρχει λιπαντικό για να ελαχιστοποιηθούν οι τριβές. Λέει ένας Σκωτσέζος: «Είναι πολύ δύσκολο να πεις την ακριβώς σωστή ποσότητα λίπους που χρειάζεται» (σελ. 81). Υπερβολικά λίγο λίπος θα κάνει το νήμα να πηδάει κολλώντας και ξεκολλώντας, υπερβολικά πολύ θα κάνει το νήμα να χορεύει και να είναι χαλαρό: όλα αυτά θα έχουν επιπτώσεις στην μέτρηση. Κι εδώ οι Σκωτσέζοι χρειάστηκε να παρακολουθήσουν τον Ρώσο στη δουλειά του για να το συλλάβουν. Αυτός είχε δύο μεθόδους λίπανσης ώστε να πετύχει αυτή τη σωστή ποσότητα. Είτε χρησιμοποιούσε πρώτα μια παχύτερη κλωστή από ιταλικό μετάξι, τη λίπαινε με λαρδί και τη σκούπιζε με ένα πανί μέχρι το περισσότερο λίπος να απορροφηθεί από το πανί. Στερέωνε λοιπόν τον κρύσταλλο σ’ αυτό, μέχρι το ιταλικό μετάξι να αφήσει ένα πολύ λεπτό ίχνος λίπους πάνω του. Αυτή ήταν η ακριβώς σωστή ποσότητα. Κατόπιν έβγαζε τον Ιταλό γύρω από τον κρύσταλλο και τον έδενε με τον Κινέζο, ο οποίος τώρα ακουμπούσε στο λεπτό ίχνος λίπους που είχε αφήσει ο Ιταλός.

(4) Η δεύτερη μέθοδος του Ρώσου ήταν να λιπάνει κατευθείαν το κινέζικο νήμα με ανθρώπινο λίπος: έπαιρνε την κλωστή και την περνούσε πάνω από τη ρίζα της μύτης του ή πίσω από το αυτί του. Οι Σκωτσέζοι δοκίμασαν την μέθοδο της ανθρώπινης λίπανσης και απεδείχθη ότι σχετικά λίγοι είχαν τον σωστό τύπο δέρματος. Κάποιοι είχαν πολύ καλό φυσικό λίπος, άλλοι είχαν λίπος που λειτουργούσε μόνο περιστασιακά, κάποιοι άλλοι είχαν υπερβολικά ξηρό δέρμα. Το εργαστηριακό ημερολόγιο περιελάμβανε και κάποιες περίεργες καταχωρήσεις του στιλ: «Δοκιμή 3: Ρώσικο νήμα με λίπανση Γιώργου. Δοκιμή 4: Αλλαγή από λίπανση Γιώργου σε λίπανση Νίκου κ.ο.κ.».

(5) Κάνε υπομονή κι ο ουρανός θα γίνει πιο γαλανός – όμως υπομονή πολύ μεγαλύτερης τάξης από ό,τι νόμιζες. «Αυτό που μάθαμε πρώτα και καλύτερα ήταν η αξία της υπομονής. Εμείς παλιότερα προσπαθούσαμε ένα ολόκληρο πρωινό, και μετά από πολλές δοκιμές παίρναμε πάντα το ίδιο Q. Μας ήταν, λοιπόν, πολύ φυσιολογικό να πούμε ότι αυτό είναι το Q και τέρμα. Κάτι που μάθαμε από τον Ρώσο είναι ότι πρέπει να είμαστε πολύ πιο υπομονετικοί. Ο Ρώσος προσπαθούσε πολύ περισσότερο προτού δεχτεί ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Εκεί αυτός, άλλαζε τις παραμέτρους του πειράματος απειροελάχιστα, για μέρες ολόκληρες. Κι εμείς καθόμασταν και παρακολουθούσαμε» (σελ. 79).

(6) Παίζει ρόλο ο πειραματιστής. Είναι αντικειμενικό γεγονός πως οι κρύσταλλοι του ζαφειριού έχουν Q της τάξης του 4x108 επειδή αναπαρήχθησαν οι ρώσικες μετρήσεις στην Δύση. Αυτές όμως μπόρεσαν και αναπαρήχθησαν επειδή οι Σκωτσέζοι επέστρεψαν από τη Μόσχα πεπεισμένοι πως οι Ρώσοι ήξεραν τι έκαναν. Οι Σκωτσέζοι όμως επέστρεψαν από τη Μόσχα πεπεισμένοι επειδή πείστηκαν πως ο ερευνητής με τον οποίο δούλεψαν ήταν σοβαρός. Και δεν χρειάστηκε να δουν αποτελέσματα. Πείστηκαν από την επαφή μαζί του και τον τρόπο εργασίας του. Λέει ένας Σκωτσέζος: «Να, καθόμασταν μ’ αυτόν, κοιτούσε πώς δουλεύαμε και σε κάποια στιγμή έλεγε, θέλω να δοκιμάσω κάτι άλλο, να μεταβάλω απειροελάχιστα κάτι κι έβλεπες να γίνονται βελτιώσεις. Και μετά έλεγε, μην πειράξεις τίποτα, θα το κάνεις χειρότερο, και πράγματι, άλλαζες κάτι και το ‘κανες χειρότερο. Και ξέρεις, είναι απ’ αυτές τις καταστάσεις που δεν χρειάζεται να πεις πολλά. Ήταν τόσο καλή η αλληλεπίδραση μαζί του, εμείς καταλαβαίναμε πώς σκεφτόταν αυτός κι αυτός καταλάβαινε πώς σκεφτόμασταν εμείς» (σελ. 77).

Ουσιαστικά, αυτό που περιγράφει ο Σκωτσέζος είναι η παλιά, καλή μαθητεία (apprenticeship) σε κάποιον μάστορα που ξέρει την τέχνη. Ο Michael Polanyi το είχε επισημάνει ήδη από τη δεκαετία του ‘50: Αυτό που κάνουμε οι επιστήμονες στα εργαστήρια είναι πιο κοντά στο «τέχνη» ή στο «μαστοριά» παρά στο «επιστήμη» (με την αφελή, σωτητριανταφυλλική έννοια της λέξης). Κι όπως συμβαίνει σε κάθε περίπτωση μαθητείας και μαστοριάς, ένα μεγάλο μέρος της δεν μπορεί να μπει σε λόγια, δεν μεταδίδεται με τον κατεστημένο τρόπο αναφοράς, δηλαδή βιβλία, συνέδρια, papers και journals, αλλά με μη-αναλυτικούς, μη-καρτεσιανούς τρόπους: μίμηση, αμοιβαία εμπιστοσύνη, «δεν χρειάζεται να πεις πολλά, αυτός καταλάβαινε πώς σκεφτόμασταν εμείς κι εμείς καταλαβαίναμε πώς σκεφτόταν αυτός» κ.α. Όπως επίσης συμβαίνει σε κάθε περίπτωση μαστοριάς, δεν μπορείς να απομονώσεις εύκολα τη γνώση από τους ανθρώπους της.

Θα χρησιμοποιήσω εδώ το κριτήριο του Nicholas Humphrey, ψυχολόγου στο Cambridge, για τη διαφορά της επιστήμης από τη μη-επιστήμη («τέχνη», «μαστοριά»), το χρησιμοποιεί κι ο Dennett σε κάποιο βιβλίο του. Το ερώτημα του Humphrey ήταν: αν κάποιος μπορούσε να γυρίσει πίσω στον χρόνο και να εξαφανίσει για πάντα τη Μόνα Λίζα του Ντα Βίντσι ή τον Μαγεμένο Αυλό του Μότσαρτ ή τα Principia του Νεύτωνα ή τον Πύργο του Άιφελ, ποιο θα ήταν λογικό να καταστρέψει; Απάντηση: τα Principia του Νεύτωνα. Διότι είναι το μόνο από τα τέσσερα που μπορεί να αναπαραχθεί ανεξάρτητα. Αν ο Μότσαρτ δεν είχε συνθέσει τον Μαγεμένο Αυλό, τότε η ανθρωπότητα θα είχε στερηθεί για πάντα ένα μουσικό αριστούργημα. Όμως αν ο Νεύτωνας δεν είχε γράψει τα Principia, τότε αργά ή γρήγορα κάποιος άλλος (ή άλλοι) θα εμφανιζόταν με μια ισοδύναμη έκφραση αυτής της γνώσης. Η επιστήμη δουλεύει με στοιχεία που μπορούν να προσδιοριστούν επακριβώς και διαδικασίες που μπορούν να τυποποιηθούν αλγοριθμικά ώστε να αναπαραχθούν ανεξάρτητα – δηλαδή, απομονώνει τη γνώση από τον ανθρώπινο φορέα της. Ή έτσι οφείλει να κάνει. Ή έτσι παριστάνει ότι κάνει.

Διότι στην περίπτωση του Q του ζαφειριού, το κριτήριο του Humphrey παραβιάστηκε: επί περίπου 10 χρόνια η εργασία των Ρώσων δεν μπορούσε να απομονωθεί από τους ανθρώπους της. Δηλαδή, οι δυτικοί δεν μπορούσαν να επαναλάβουν τη μέτρηση από τα papers και τις ανακοινώσεις, όσο αναλυτικά και να ήταν αυτά. Χρειάστηκε να έρθουν σε προσωπική επαφή με τον τρόπο της μαθητείας για να πειστούν. Λέει ο Σκωτσέζος: «Συναντάς κάποιον, κι απλά ξέρεις ότι μπορείς να του έχεις εμπιστοσύνη ή όχι. Αν δουλέψεις μαζί στο εργαστήριο για μια βδομάδα, το ξέρεις. Λοιπόν, ξεκάθαρα, ο τύπος ήταν φοβερός. Εκείνο το καλοκαίρι περάσαμε μαζί 90 ώρες στο εργαστήριο, από τη μια Κυριακή ως την άλλη. Κι αυτός δεν ήθελε καν να βγούμε έξω για φαγητό, απλώς δάγκωνε ένα σάντουιτς στα γρήγορα και συνέχιζε τη δουλειά» (σελ. 77).

Δείτε λοιπόν πόσοι παράγοντες μη-αναλυτικοί, μη-καρτεσιανοί, εμπλέκονται στη μέτρηση του Q και την εγκαθίδρυσή της ως αντικειμενικό γεγονός. Πόσο πολύπλοκη, λεπτεπίλεπτη και χαοτική είναι η πραγματικότητα του πειράματος, καμία σχέση με τον καρτουνίστικο κόσμο Σώτης Τριανταφύλλου. Έχω μια είδηση για όλους εμάς, τους μη-επιστήμονες, τους απέξω:

Κάπως έτσι είναι τα επιστημονικά πειράματα! (παρατηρήσεις, μετρήσεις κ.λπ.)

Κινούμενη άμμος, δεν έχεις από πού να πιαστείς (θα το προσδιορίσω περισσότερο στην επόμενη ανάρτηση). Κάθε φορά που διαβάζετε σε ένα paper, ένα βιβλίο, μια εφημερίδα, εκφράσεις του στιλ: «έγινε η μέτρηση και έδειξε την Α τιμή» ή «έγινε η παρατήρηση και σημειώθηκε το Β» ή «έγινε το πείραμα και έδωσε το Γ αποτελέσμα», να ξέρετε ότι κάτι ανάλογο κρύβεται από πίσω. Δεν παρουσίασα το Q του ζαφειριού ως εξαιρετική αλλά ως τυπική περίπτωση, να δείξω την πραγματικότητα του εργαστηρίου. Όλα τα επιστημονικά πειράματα παραβιάζουν το κριτήριο του Humphrey, διότι είναι, στην πραγματικότητα, ατέλειωτες σειρές εξερευνητικών δοκιμών όπου ένα μέρος τους δεν μπορεί να μπει σε λόγια.

Δείτε το, για παράδειγμα, και σε έναν διαφορετικό επιστημονικό κλάδο, την Ανοσολογία (από το Going Monoclonal, 1988, των Cambrosio & Keating, σελ. 248-249). Η παραγωγή μονοκλωνικών αντισωμάτων γίνεται με σύντηξη (fusion) Β λεμφοκυττάρων με καρκινικά κύτταρα, οπότε προκύπτουν κάποια χρήσιμα υβριδώματα. Αυτά είναι πολύ ευαίσθητα. Σε κάποια στιγμή της καλλιέργειάς τους είναι απαραίτητο να αλλάξουν καλλιεργητικό μέσο. Αν μεταφερθούν υπερβολικά γρήγορα σε άλλη μικροπλάκα, είναι πιθανό να μην επιζήσουν. Αν μεταφερθούν υπερβολικά αργά, είναι πιθανό να πεθάνουν στην αρχική. Η μεταφορά πρέπει να γίνει την κατάλληλη στιγμή. Ο προσδιορισμός αυτής της στιγμής έχει να κάνει (1) με το χρώμα του θρεπτικού υλικού της καλλιέργειας, (2) τη μορφή των κυττάρων και (3) το μέγεθός τους. Από αυτούς τους τρεις παράγοντες προκύπτει ένας τέταρτος, η βιωσιμότητα (viability) της καλλιέργειας, όχι όμως με κάποιον αναλυτικό τρόπο. Δεν υπάρχει αλγόριθμος, μαθηματική συνάρτηση, μέθοδος, συνταγή κ.λπ. που να συνθέτει τιμές για τη μορφή, το μέγεθος, το χρώμα, και να δίνει τιμές για τη βιωσιμότητα. Δεν υπάρχει τρόπος να προσδιοριστεί αναλυτικά η βιωσιμότητα ώστε να καταγραφεί στο χαρτί, να μεταδοθεί, και να αναπαραχθεί ανεξάρτητα. Ο ερευνητής μαθαίνει να κοιτάζει τα κύτταρα στο μικροσκόπιο υπό την επίβλεψη κάποιου έμπειρου.

Κάτι που φαίνεται κι από τον τρόπο που μιλάνε για τη βιωσιμότητα τα σχετικά ανοσολογικά εγχειρίδια: “As the cells become very dense, they start to look unhealthy, and viability drops” (Monoclonal Antibodies: Principles and Practice), ή “Sometimes the hybridomas do not look ‘happy’ after the replacement of HT with normal growth medium” (Monoclonal Antibody Strategy and Techniques).

Ένας πανεπιστημιακός ερευνητής εξηγεί τι είναι τα «χαρούμενα κύτταρα» και πώς τα αναγνωρίζεις: You look in the microscope at cells growing: are they healthy or are they not healthy? You learn that by association. The professor says: these are healthy, those are not. You learn by association, without knowing what you are looking at; you learn to know when "it looks good" (σελ 249).

Κύτταρα που «φαίνονται υγιή», «φαίνονται χαρούμενα» κ.λπ., δεν είναι σοβαροί επιστημονικοί όροι («τα υβριδώματα θα πρέπει να φαίνονται σαν μπάλες παραλίας», ήταν η εξήγηση ενός άλλου ερευνητή). Όμως ούτε χαζοί είναι οι σχετικοί επιστήμονες, ούτε τους λείπει η αναλυτική ικανότητα. Απλά η παραγωγή υβριδωμάτων, από την ίδια της τη φύση, δεν μπορεί να μπει εξολοκλήρου σε λόγια – ουσιαστικά, είναι ουσιαστικά περίπτωση μαθητείας, ο ερευνητής το μαθαίνει δίπλα σε κάποιον μάστορα που ξέρει την τέχνη: Τhe newcomer to hybridization is well advised to learn the technique in a laboratory which is already practicing fusion ... The best approach is therefore to learn from an experienced laboratory and practice until hybrids are obtained (Monoclonal Hybridoma Antibodies: Techniques and Applications).

Μέχρι στιγμής, ουσιαστικά δεν λέω τίποτα καινούργιο, όλα αυτά τα είχε επισημάνει ο M. Polanyi ήδη από τη δεκαετία του ’50 (δίνω βάρος στον Polanyi διότι υπήρξε ο πρώτος σημαντικός φιλόσοφος της επιστήμης ο οποίος ήταν και ενεργός επιστήμονας ο ίδιος, ήξερε τη δουλειά από μέσα – δεν ξεκίνησε ως «φιλόσοφος», ούτε ως πτυχιούχος φυσικών επιστημών που ειδικεύτηκε στη φιλοσοφία, αλλά ως «επιστήμονας που φιλοσοφούσε»). Αξίζει όμως να τονιστούν διότι δεν τα ξέρουμε εμείς, οι απέξω, που δεν έχουμε την εμπειρία του εργαστηρίου. Καθώς επίσης και διότι μπορούν να έχουν εξαιρετικά σημαντικές επιπτώσεις στη ζωή μας...

Άσκηση για το σπίτι 1: Στην περίπτωση που παρουσίασα, τόσο οι Σκωτσέζοι όσο κι ο Ρώσος φαίνεται ότι ήταν σοβαροί και κατάφεραν να επικοινωνήσουν καλά. Όμως και το αντικείμενο της έρευνας, τα υλικά με πολύ υψηλό Q, έχει στενά τεχνικό ενδιαφέρον, μόνο για την κατασκευή υπερεξειδικευμένων οργάνων. Αν δεν ήταν έτσι, αν ήταν ένα άλλο αντικείμενο με ισχυρά οικονομικά συμφέροντα πίσω του, πιστεύετε ότι θα τα βρίσκαν μεταξύ τους τόσο καλά; Επίτηδες παρουσίασα ένα ανώδυνο παράδειγμα, όμως πάμπολλα άλλα αντικείμενα μελέτης των φυσικών επιστημών είναι οικονομικώς ευαίσθητα. Αν π.χ. υπήρχαν μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα ώστε ο κρύσταλλος του ζαφειριού να ΜΗΝ έχει Q της τάξης του 4x108, πιστεύετε ότι οι Σκωτσέζοι κι ο Ρώσος θα έχτιζαν τέτοια εμπιστοσύνη;

Παρατηρήστε απλώς πόσο εύκολο θα ήταν να τον απορρίψουν! Αν δεν είχαν σκοπό να πειστούν, θα μπορούσαν πανεύκολα να τον θάψουν – και μάλιστα νόμιμα, νομιμότατα, χωρίς να πούνε ψέματα και χωρίς να χαλκεύσουν στοιχεία! Δεν θα τους εντυπωσίαζε τόσο πολύ ότι δάγκωνε ένα σάντουιτς στα γρήγορα και συνέχιζε τη δουλειά• δεν θα πετύχαιναν με τίποτα ακριβώς το σωστό γυάλισμα του νήματος από βολφράμιο ούτε ακριβώς τη σωστή λίπανση του μεταξένιου νήματος• δεν θα θαύμαζαν την υπομονή του, που για μέρες ολόκληρες επέμενε να κάνει απειροελάχιστες αλλαγές – δεν θα το ονόμαζαν καν «υπομονή» αλλά «πείσμα» ή «κόλλημα» ή «εμμονή»• δεν θα ήταν απ’ αυτές τις καταστάσεις «ξέρεις, που δεν χρειάζεται να πεις πολλά, εμείς καταλαβαίναμε πώς σκεφτόταν αυτός κι αυτός καταλάβαινε πώς σκεφτόμασταν εμείς». Λοιπόν, αν οι Σκωτσέζοι δεν είχαν σκοπό να πειστούν, θα μπορούσαν πανεύκολα να ανακοινώσουν: κάναμε ό,τι μας είπε και μας έδειξε, όμως δεν καταλήξαμε σε αποτέλεσμα, κρίνουμε πως δεν υποστηρίζεται πειραματικά ο ισχυρισμός ότι τα ζαφείρια έχουν Q της τάξης του 4x108.

Να λοιπόν γιατί έχει σημασία να έχουμε υπόψη την πραγματικότητα των επιστημονικών διαδικασιών (πειράματα, μετρήσεις, παρατηρήσεις κ.λπ.). Η φράση του R. Feynman, «το πείραμα είναι ο μόνος κριτής της επιστημονικής αλήθειας», σηκώνει πολλή συζήτηση... Άλλοι κριτές της επιστημονικής αλήθειας, εκτός από το πείραμα, μπορούν επίσης να είναι π.χ. το ΕΒΕΑ, το λόμπι Χ, ο Πούτιν, η Bayer κ.λπ. Μην ξεχνάμε τον Χρυσό Κανόνα του Ηλία:

Χρυσός Κανόνας του Ηλία. Αν αρχίσουν κι ανακατεύονται χρήματα, το θέμα παύει να είναι αυστηρά επιστημονικό, φιλοσοφικό, πανεπιστημιακό, τεχνικό.

Δηλαδή, μπορεί να διαφωνούμε έντιμα, ορθολογικά και πολιτισμένα για (πείτε ένα ανώδυνο θέμα) π.χ. τη μελισσοκομία της μεσαιωνικής Μογγολίας. Και να είμαστε σωστοί ο ένας απέναντι στον άλλον, με αμοιβαία αναγνώριση και σεβασμό. Αν όμως στο παιχνίδι ανακατευθεί και η πολυεθνική Honey Money Inc., με προϊόντα βασισμένα σε παραδοσιακές μογγολικές συνταγές που προσφέρουν υγεία και μακροζωία, τότε τα πράγματα αλλάζουν... Τότε κάποιος από τους δυο μας θα μάθει ότι 1 + 1 = 4 κι ότι οι αγελάδες πετάνε.

Κι αυτό διότι έχεις περιθώριο να αμφισβητήσεις πειραματικά αποτελέσματα – και να το κάνεις νόμιμα, νομιμότατα, χωρίς να πεις ψέματα και χωρίς να χαλκεύσεις στοιχεία. Αν η παρατήρηση εδώ είναι ότι θα γίνουν κι άλλα πειράματα οπότε αργά ή γρήγορα η αλήθεια θα λάμψει, τότε η απάντησή μου είναι ότι σε τέτοια καυτά θέματα δεν φτάνει η πρόφαση των ελληνικών κυβερνήσεων. Δεν είναι αρκετό – σε τέτοια θέματα, πάντα – ότι κάποτε η αλήθεια θα λάμψει, θα χυθεί άπλετο φως, το μαχαίρι θα φτάσει στο κόκκαλο κ.λπ. Εσύ, εντωμεταξύ, μπορείς να διαιωνίζεις τις αμφιβολίες και να σπέρνεις σύγχυση ώστε το κοινό να παρακολουθεί σαστισμένο, όπως παλιά βλέπαμε τους σεισμολόγους να τσακώνονται στην TV χωρίς να πολυκαταλαβαίνουμε τι λένε. Η αλήθεια κάποτε θα λάμψει όμως η ζημιά θα έχει ήδη γίνει.

Αυτό ακριβώς επισημαίνουν οι Ν. Oreskes & E. Conway, κορυφαίοι ιστορικοί της επιστήμης, στο βιβλίο τους Merchants of Doubt (2010). Συγκεκριμένα, παρατήρησαν ένα κοινό pattern στις επιστημονικές διαμάχες του παρελθόντος και του παρόντος για οικονομικώς καυτά αντικείμενα μελέτης των φυσικών επιστημών, με τεράστια συμφέροντα πίσω τους (όξινη βροχή, φυτοφάρμακα, κάπνισμα, κλιματική αλλαγή, τρύπα του όζοντος κ.α.). Προκειμένου να διαιωνίζεται η σύγχυση σ’ αυτά τα θέματα και να αναβάλλεται διαρκώς η κυβερνητική παρέμβαση, δεν χρειάζονται πολλοί επιστήμονες. Λίγοι είναι αρκετοί. Κι αυτοί οι λίγοι επιστήμονες (“merchants of doubt”) δεν χρειάζεται να κάνουν το άσπρο μαύρο: έχουν πάντα τρόπο να αμφισβητούν τα ερευνητικά αποτελέσματα των άλλων – και να το κάνουν νόμιμα, νομιμότατα, χωρίς να πούνε ψέματα και χωρίς να χαλκεύσουν στοιχεία. Και δεν χρειάζεται ακριβώς να πείσουν την επιστημονική κοινότητα. Αρκεί να σηκώνουν σκόνη με προβεβλημένα άρθρα σε μεγάλα ΜΜΕ, όπως η Wall Street Journal κ.α.

Σε αντίθεση, λοιπόν, με τη Σώτη και τον Richard Feynman, ούτε «το πείραμα είναι ο μόνος κριτής της επιστημονικής αλήθειας» ούτε η φύση των πειραμάτων είναι καρτουνίστικη και ευδιάκριτη, με αποτελέσματα που «κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει». Το αντίθετο ακριβώς: πάντα μπορείς να αμφισβητείς πειραματικά αποτελέσματα! Και να το κάνεις νόμιμα, νομιμότατα, χωρίς να λες ψέματα και χωρίς να χαλκεύεις στοιχεία! Πάντα μπορείς να απορρίπτεις στοιχεία και να βρίσκεις μεθοδολογικά κενά, ώστε να ισχυρίζεσαι πως το θέμα δεν είναι σαφές, η επιστήμη δεν έχει κατασταλάξει, χρειάζεται περισσότερη έρευνα, δεν στοιχειοθετείται η ανάγκη για ανάληψη δράσης. Αν δεν έχεις σκοπό να πειστείς, δεν θα πειστείς με τίποτα (ακόμα καλύτερα, μάλιστα, αν πληρώνεσαι προκειμένου να μην πείθεσαι). Και τα μεγάλα ΜΜΕ δεν χρειάζεται να πέσουν σε επίπεδο Λιακόπουλου: φτάνει απλώς να κρατάνε μια προσχηματική πολιτική ίσων αποστάσεων και να προβάλλουν εξίσου όλες τις πλευρές – ακόμα κι αν η άποψη της μιας πλευράς υποστηρίζεται μόνο από μια ισχνή μειοψηφία επιστημόνων.

Άσκηση για το σπίτι 2. Σε πόσα άλλα οικονομικώς ευαίσθητα αντικείμενα μελέτης των φυσικών επιστημών έχει συμβεί αυτό; Δηλαδή, κάποιοι επιστήμονες δεν είχαν σκοπό να πειστούν για τα πειραματικά αποτελέσματα συναδέλφων τους, οπότε τα απέρριψαν νόμιμα, νομιμότατα, χωρίς να πούνε ψέματα και χωρίς να χαλκεύσουν στοιχεία; Ποιος ξέρει...



Simitean Fallacy
Σας έχω άσχημα νέα: έχουμε πέσει θύματα πλάνης... Η οποία δημιουργείται από τον τρόπο που διδάσκεται η επιστήμη στα σχολεία, γράφεται στα επιστημονικά papers, ανακοινώνεται στην TV, στις εφημερίδες, και αναλύεται στην ξεπερασμένη πλέον φιλοσοφία της επιστήμης. Δίνω ένα παράδειγμα της πλάνης από ένα κλασικότατο βιβλίο: στο The Structure of Science (1961) του Ernest Nagel, σελ. 79, o συγγραφέας λέει,

Scientific thought takes its ultimate point of departure from problems suggested by observing things … and its final test for laws that serve as instruments of explanation and prediction is their concordance with such observations … the law that lead melts at 327 degrees C is a law of this kind 
Κατόπιν εξηγεί ότι ο θεωρητικός τρόπος για να υπολογιστεί το σημείο τήξης του μολύβδου έχει αφετηρία τα ατομικά χαρακτηριστικά του μετάλλου, και τέλος τονίζει ότι η θεωρητική τιμή θα πρέπει να συμφωνεί με την πειραματική. Πάντως, έτσι όπως το γράφει, ο αναγνώστης τείνει να συμπεράνει ότι γίνεται το πείραμα και παρατηρείται ξεκάθαρα, αδιαφιλονίκητα, με καρτουνίστικη σαφήνεια η τιμή για το σημείο τήξης του μολύβδου στους 327 βαθμούς C (ή 327,5 ± 0,1 βαθμούς C, αν θέλουμε να είμαστε πιο ακριβείς). «Και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει» σύμφωνα με Σώτη, έτσι;

Καθόλου έτσι!

Η μέτρηση του σημείου τήξης του μολύβδου είναι όπως η μέτρηση του Q του ζαφειριού: κινούμενη άμμος. Όπως όλα τα επιστημονικά πειράματα! Στην καθιερωμένη διάταξη, ο ερευνητής τοποθετεί μια ποσότητα πολύ λεπτής σκόνης μολύβδου σε έναν τριχοειδή δοκιμαστικό σωλήνα, ο οποίος φέρει αισθητήρα στο εξωτερικό του συνδεδεμένο με θερμόμετρο. Όταν η σκόνη αρχίζει να λιώνει, μια μικροποσότητα θα εξατμιστεί και θα αλλάξει το χρώμα του σωλήνα. Ο ερευνητής πρέπει να καταγράψει την ένδειξη του θερμομέτρου αμέσως μόλις αντιληφθεί αλλαγή στο χρώμα. Τώρα... όσο λεπτός κι αν είναι ο σωλήνας, θα υπάρχει πάντα διαφορά ανάμεσα στη θερμοκρασία της σκόνης και στην ένδειξη του θερμομέτρου. Όσο προσεκτικός και να είναι ο πειραματιστής, πάντα θα υπάρχει μια χρονική διαφορά ανάμεσα στη στιγμή που ο σωλήνας αλλάζει χρώμα και στην αντίδρασή του. Κι όταν έχουμε να κάνουμε με τόσο μικρές ποσότητες λεπτής σκόνης μετάλλου, αρχίζουν κι έχουν σημασία οι προσμίξεις του – ουσιαστικά, σε τέτοιες μικροποσότητες μπορεί να μην έχει νόημα να μιλάμε για κάτι κοινό και οικουμενικό, «μόλυβδος», ίδιο για σένα και για μένα, αλλά για διαφορετικά δείγματα με διαφορετικούς βαθμούς καθαρότητας, το κάθε ένα με τον δικό του θεό.

Όλα αυτά όμως κρύβονται κάτω από το χαλί λόγω του τρόπου με τον οποίο περιγράφονται τα πειράματα στα papers και στα βιβλία. Η απλή παρατήρηση του H. Collins στο πιο πάνω άρθρο για το Q του ζαφειριού ήταν ότι αν άλλαζε ελάχιστα ο καθιερωμένος τρόπος συγγραφής των επιστημονικών papers, οι επιστήμονες που προσπαθούν να επαναλάβουν ένα πείραμα θα γλίτωναν από πολύ κόπο. Όχι κάτι ανατρεπτικό, απλά να δωθεί στον αναγνώστη μια ιδέα για τον βαθμό δυσκολίας του πειράματος, να ξέρει τι τον περιμένει, ποιας τάξης υπομονή πρέπει να κάνει π.χ.:
Την πρώτη φορά, χρειαστήκαμε 17 μήνες για να πετύχουμε αυτό το αποτέλεσμα, όπου κάναμε συνολικά 165 δοκιμές με την κάθε μία να διαρκεί περίπου μία ημέρα. Τώρα, οι περισσότερες επιτυχημένες μετρήσεις σε καινούργια δείγματα χρειάζονται από 1 ως 13 δοκιμές, με μέσο όρο τις 7 δοκιμές, και η κάθε μία διαρκεί περίπου 2 ώρες. To ακόλουθο διάγραμμα παρουσιάζει την κατανομή του αριθμού των δοκιμών στα τελευταία 10 δείγματα που μετρήσαμε... 
Κάτι τέτοιο όμως χαλάει την πιάτσα. Έτσι θ’ αρχίσει η Σώτη να προβληματίζεται, «μα τα πειράματα δεν είναι καρτουνίστικα, με ευδιάκριτα αποτελέσματα που κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει;». Όπως παραδέχεται κι ο Collins: «Με τις παρούσες συμβάσεις του επιστημονικού τρόπου γραψίματος, η έκθεση όλων αυτών των δυσκολιών θα φανεί σαν αδυναμία. Η επιστήμη παραδοσιακά οφείλει να περιγράφεται σαν να είναι άκοπη» (σελ. 82-83). Μ’ άλλα λόγια, η επιστήμη είναι σαν το Pretty Bra: αποσιωπά το υπόβαθρο πίσω από το παρουσιασθέν, κι αφήνει τον θεατή να το φαντάζεται καρτουνίστικα ευδιάκριτο.

Το λέω χιουμοριστικά αυτό κακή δημοσιογραφία. Στα ΜΜΕ θεωρείται αντιδεοντολογικό να γράφεις «ο Χ δολοφόνησε τον Υ». Ωφείλεις να γράφεις π.χ. «ο Χ κρίθηκε ένοχος για τη δολοφονία του Υ» ή ακόμα καλύτερα: «με τα Α στοιχεία και τις Β μαρτυρίες, οι Γ δικαστές έκριναν πάνω στο Δ σκεπτικό ότι υπήρχε προμελέτη ή εγκληματική αμέλεια κ.λπ.». Έχει νόημα να υπενθυμίζεις στον αναγνώστη ότι η εκδίκαση κάποιας υπόθεσης συνήθως περιλαμβάνει αβεβαιότητα, υποκειμενική κρίση, ενδεχομένως και σκοπιμότητες, αλλιώς ο αναγνώστης τείνει να φανταστεί το αντίθετο. Η δημοσιογραφία έχει κατακτήσει αυτό το επίπεδο, η επιστήμη όμως του βάζει Pretty Bra!

Αυτό σκέφτομαι να το ονομάσω Σημιτική Πλάνη (Simitean Fallacy) για να τιμήσω τον πρώην πρωθυπουργό μας. Θυμάμαι τα αθάνατα λόγια του: «αν έχετε στοιχεία, να τα πάτε στον εισαγγελέα». Ακούγοντας αυτή την κουβέντα, κάποιος που δεν ξέρει την Ελλάδα (π.χ. ένας Καναδός) τείνει να συμπεράνει ότι το σύστημα είναι τέτοιο ώστε τα στοιχεία περίπου αυτομάτως να οδηγούν σε καταδίκη. Δηλαδή, η χώρα είναι εύνομη και η δικαιοσύνη ανεξάρτητη, τυφλή, οι εισαγγελείς μελετάνε αμερόληπτα τα διαθέσιμα τεκμήρια και προωθούν τις υποθέσεις στις οποίες υπάρχει εύλογη υποψία παραβίασης νόμων κ.λπ. Οπότε, η μη-καταδίκη δεν μπορεί παρά να οφείλεται στη μη-ύπαρξη στοιχείων, σωστά;... Φυσικά, εμείς που δεν είμαστε Καναδοί, ξέρουμε ότι τα στοιχεία δεν οδηγούν αυτομάτως σε καταδίκη κι ότι η δικαιοσύνη είναι κάθε άλλο παρά τυφλή στην Ελλάδα (ξέρουμε επίσης ότι αυτό που είπε στην πραγματικότητα ο Σημίτης ήταν: «σας έχω γραμμένους»). Άντε να τα εξηγήσεις όλα αυτά στον Καναδό...

Λοιπόν, όπως στο σύστημα της Ελλάδας υπάρχει απόσταση ανάμεσα από τα στοιχεία και την ετυμηγορία, έτσι και στο σύστημα της επιστήμης υπάρχει εξίσου μεγάλη απόσταση ανάμεσα από τα ακατέργαστα στοιχεία (αυτό που συμβαίνει) και τη ραφιναρισμένη ετυμηγορία τους (αυτό που ανακοινώνεται ότι συμβαίνει). Εμείς, οι μη-επιστήμονες, είμαστε Καναδοί που διαβάζουμε π.χ. «το σημείο τήξης του μολύβδου μετρήθηκε στους 237 βαθμούς C» και φανταζόμαστε ότι η φύση του πειράματος είναι τέτοια ώστε τα αποτελέσματα να προκύπτουν με καρτουνίστικη σαφήνεια. Όπως κάποιος που διαβάζει στην εφημερίδα το αντιδεοντολογικό «ο Χ δολοφόνησε τον Υ» και φαντάζεται ότι η εκδίκαση της υπόθεσης ήταν μια καρτουνίστικα ευδιάκριτη και αδιαφιλονίκητη διαδικασία. Υποπίπτουμε σε Σημιτική Πλάνη.

Λοιπόν, σπάνια υπάρχουν ευκρινή και αδιαφιλονίκητα πειραματικά αποτελέσματα – σημεία τήξης μετάλλων, Q κρυστάλλων, εντάσεις ηλεκτρικών ρευμάτων, οτιδήποτε. Με τον ίδιο τρόπο που σπάνια υπάρχουν καρτουνίστικα ευκρινείς και αδιαφιλονίκητες δίκες. Το κάθε πειραματικό αποτέλεσμα, στην πραγματικότητα, είναι η ετυμηγορία μιας σειράς πρακτικών, οι οποίες περιλαμβάνουν αβεβαιότητα, υποκειμενική κρίση, πράγματα που δεν μπορούν να μπουν εύκολα σε λόγια – πιο κοντά στο «μαστοριά» ή στο «τέχνη» παρά στο «επιστήμη». Ακριβώς όπως και η ετυμηγορία μιας δίκης. Η δημοσιογραφική δεοντολογία, τουλάχιστον, επιβάλλει να γράφεις με τέτοιον τρόπο ώστε να θυμίζεις στον αναγνώστη το υπόβαθρο πίσω από την ετυμηγορία. Η επιστήμη όμως κρύβει το δικό της υπόβαθρο με Pretty Bra. Και σε πολλές καυτές δικαστικές υποθέσεις, που έχουν ιδεολογικές, πολιτικές, οικονομικές, θρησκευτικές κ.λπ. διαστάσεις, έχει σημασία να θυμάσαι ότι το «ο Χ δολοφόνησε τον Υ» ίσως απέχει πολύ από το «με τα Α στοιχεία και τις Β μαρτυρίες, οι Γ δικαστές έκριναν πάνω στο Δ σκεπτικό ότι υπήρχε προμελέτη». Το σύστημα της επιστήμης τα εξαφανίζει όλα αυτά και παρουσιάζει έναν καρτουνίστικο κόσμο όπου, κατά R. Feynman, «το πείραμα είναι ο μόνος κριτής της επιστημονικής αλήθειας» – μια φράση που, αν την καλοσκεφτείτε, είναι το επιστημονικό αντίστοιχο του «άμα έχετε στοιχεία, να τα πάτε στον εισαγγελέα».


Ας εξετάσουμε όμως περισσότερο τη φύση των επιστημονικών πειραμάτων – το θέμα έχει τρελό ενδιαφέρον – με αφορμή ένα ακόμα διαφωτιστικό παράδειγμα. Αυτό που με απασχολεί είναι με ποιον τρόπο κατασκευάζεται ο καρτουνίστικος κόσμος Σώτης Τριανταφύλλου από την κινούμενη άμμο του πειράματος:

12 σχόλια:

  1. Και τώρα αρχίζει το ξύλο... :p

    Πέρα από την πλάκα, εδώ κάνεις για αρχή ένα τεράστιο σφάλμα. Όταν ο Feynman λέει ότι το πείραμα είναι ο μόνος κριτής της επιστημονικής αλήθειας εννοεί κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που παρουσιάζεις να εννοεί.

    Κανείς δεν είπε ποτέ ότι τα πειράματα είναι μαθηματικά αλγοριθμικές διαδικασίες ούτε ότι το αποτέλεσμα μιας μέτρησης είναι κάτι που γράφεται πάνω σε πλάκες όπως οι 10 εντολές και μετά αποτελεί απλά θεικό νόμο. Ο Feynman τουλάχιστον, σίγουρα δεν λέει αυτό.

    Όταν κανείς μιλάει για "το πείραμα" δεν εννοεί μία μέτρηση ενός μεγέθους που γίνετε άπαξ και τελειώνει εκεί το πράγμα. "Το πείραμα" είναι μια συνεχής και επαναλαμβανόμενη διαδικασία με διακυμάνσεις και παραλλαγές και με πλήθος αποτελεσμάτων. Δύο πειράματα που μετράνε "το ίδιο" πράγμα δεν είναι ποτέ ίδια και δεν μετράνε ποτέ το ίδιο πράγμα και από αυτή την ποικιλία, αυτό που μένει τελικά είναι τα συμβατά αποτελέσματα.

    Αλλά τα συμβατά αποτελέσματα τελικά, και τα όρια μέσα στα οποία η συμβατότητα είναι αποδεκτή, είναι το αποτέλεσμα του πειράματος και ο έλεγχος της θεωρίας.

    Η πρόταση, "ο μόλυβδος λιώνει στου 327", σημαίνει μόνο ότι δεν λιώνει στους 400 ή στους 200 ή τέλος πάντων σε μια θερμοκρασία σημαντικά διαφορετική από αυτό το νούμερο. Όχι επειδή η θεωρία είναι κακή, ή το πείραμα δεν έχει αρκετή ακρίβεια, αλλά γιατί το σύστημα είναι τόσο περίπλοκο που δεν εξαρτάτε από μια παράμετρο μόνο.

    Και όλα αυτά είναι προφανώς γνωστά σε όσους κάνουν επιστήμη γιατί είναι η καθημερινότητά τους. Δεν χρειάζεται να το γράψει κανείς στο paper για να καταλάβουν όσοι το διαβάζουν ότι είναι δύσκολο να στήσεις το LHC και να βγάλεις άκρη από τις μετρήσεις που θα κάνεις.

    Οι επιστήμονες λοιπόν, σίγουρα δεν αυταπατώνται ούτε κοροιδεύονται μεταξύ τους για την πραγματικότητα της επιστημονικής γνώσης. Και τα διάφορα "επιστημονικά δεδομένα" είναι γνωστά και δεδομένα σε διαφορετικούς βαθμούς και με διαφορετικές ακρίβειες και διαφορετικές βεβαιότητες και αυτό είναι κάτι που όλοι το ξέρουν και το νιώθουν.

    Σε καρτουνίστικους κόσμους λοιπόν, πιστεύουν μόνο κάτι καρτούν σαν τη Σώτη. Σίγουρα και ο υπόλοιπος κόσμος, οι μη επιστήμονες, δεν έχει πραγματική εικόνα του τι συμβαίνει, αλλά αυτό είναι πρόβλημα που δεν λύνεται και δεν αφορά μόνο την επιστήμη αυτό το θέμα. Κάποιος μη ειδικός δεν μπορεί να γίνει κοινωνός όλης της διαδικασίας που οδηγεί στο τελικό προιόν που είναι η γνώση υπό μορφή punchline.

    Το misconduct που περιγράφεις από την άλλη είναι άλλη ιστορία και μπορεί να δουλέψει όπως το περιγράφεις μόνο στις γκρίζες περιοχές.

    Τέλος θα διαφωνήσω και με τον τρόπο που χρησιμοποιείς την έννοια "φυσικός νόμος". Το, "ο μόλυβδος λιώνει στους 327 C", δεν είναι φυσικός νόμος. Είναι conditional proposition που βασίζεται σε συγκεκριμένες υποθέσεις και φυσικούς νόμους. Όπως δεν είναι φυσικός νόμος και το ότι οι πλανήτες κινούνται σε ελλειπτικές τροχιές. Η σύγχυση ανάμεσα στα δύο μπορεί να είναι πηγή τεραστίων παρανοήσεων.

    Αυτά προς το παρόν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Μη με δέρνεις όμως για πράγματα που ΔΕΝ λέω! Δείρε με γι’ αυτά που όντως λέω. Με πιάνει κατάθλιψη άμα πρέπει να αρχίσω μια απάντηση με τη φράση: «μα δεν διαφωνούμε, δεν λέω κάτι διαφορετικό κ.λπ.». Έλεος, μην το κάνουμε όπως σ’ εκείνη την παλιά ανάρτηση, που μου απαντούσατε για πράγματα που ΔΕΝ έλεγα...

    Κι όχι τίποτα άλλο, όμως αυτά που παρατηρείς είναι αυτά που ετοιμάζω για την επόμενη ανάρτηση! Ακόμα και την ίδια έκφραση χρησιμοποιούμε!

    Πάταξον μεν, όμως γι' αυτά που όντως λέω, όχι γι' αυτά που λέει κάποιος άλλος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Η μόνη διαφωνία μας, ουσιαστικά, είναι ως προς την έκταση του καρτουνίστικου κόσμου. Κρίνω ότι είναι τεράστια, σχεδόν καθολική. Τόσο πολύ, ώστε αξίζει ν' αφιερώσω 1-2 αναρτήσεις για να καταδείξω την πραγματικότητα της επιστημονικής εργασίας. Το 'χω ακούσει από πολλούς συναδέλφους σου: "εσείς, οι απέξω, έχετε μια πολύ εξιδανικευμένη εικόνα γι' αυτό που κάνουμε, οι επιστήμονες, στα εργαστήρια". Το 'χεις διαπιστώσει κι εσύ, είμαι σίγουρος. Όμως το 99% του κόσμου δεν το ξέρει! Η εικόνα που έχει είναι κάτι σαν αυτό που σαρκάζεις κι εσύ, "μαθηματικά αλγοριθμικές διαδικασίες", περίπου κάτι τέτοιο.

    Ο καθηγητής μου ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία της επιστήμης από το σοκ που έπαθε, όταν δίδασκε φυσική στη 2βάθμια, που έπρεπε να λέει σε κάθε μάθημα: "Παιδιά, η φύση της επιστημονικής δουλειάς δεν είναι αυτό που νομίζετε, έχετε μια πολύ... κομψή, ιδανική, αλγοριθμική εικόνα για τη δουλειά του εργαστηρίου". Ο Polanyi (που ήταν επιστήμονας) τα τόνιζε όλα αυτά, ποιος ξέρει τι σοκ έφαγε κι ο ίδιος. Εσύ τα ξέρεις, για σένα είναι κοινός τόπος. Ο κόσμος δεν τα ξέρει.

    Τα υπόλοιπα που λες είναι αυτά που λέω στην επόμενη ανάρτηση! Τσάμπα έγραψες το σχόλιο! Κι όχι τίποτ' άλλο, μου παίρνεις το ψωμί, εγώ τι δουλειά κάνω μετά;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Στο ξύλο πάντα φεύγουν και αδέσποτες. :)

    Πάντως, αυτό που περιγράφεις ως κακή δημοσιογραφία ή διαφήμιση της επιστήμης, δεν το κάνουν γενικά οι επιστήμονες (αν εξαιρέσεις κάποιους "μαθηματικούς" που δεν έχουν αίσθηση και κάποιους τύπου Νανόπουλου). Το κάνουν περισσότερο οι απ' έξω που κοιτάνε προς τα μέσα και μεταφέρουν στους υπόλοιπους τι βλέπουν και τι καταλαβαίνουν.

    Πραγματικά πιάνεται η καρδιά μου κάθε φορά που βλέπω έναν επιστήμονα να προσπαθεί να μεταφέρει κάτι σε κάποιον μη επιστήμονα, έναν δημοσιογράφο για παράδειγμα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Ναι, αυτό το 'λεγε κι ο καθηγητής μου, ότι οι ενεργοί επιστήμονες, που ξέρουν τη δουλειά από μέσα, είναι συνήθως πιο μετρημένοι στα λόγια όταν μιλάνε για θέματα επιστήμης. Συνήθως οι απέξω είναι που εξιδανικεύουν, και φαντάζονται τα επιστημονικά θέματα... κομψά, τέλεια, καρτουνίστικα.

    Το κακό όμως είναι ότι οι απέξω περιλαμβάνουν και δημοσιογράφους, πολιτικούς, λήπτες αποφάσεων! Αυτό είναι το κακό.

    Σκέψου όμως και το άλλο: εσύ κι εγώ δεν είμαστε ανοσολόγοι. Διαβάζουμε σ' ένα σχετικό paper π.χ. "στο peak της βιωσιμότητάς τους, τα υβριδώματα μεταφέρθηκαν σε άλλη μικροπλάκα". Προσπερνάμε αυτή τη φράση χωρίς να φανταζόμαστε τι κρύβεται από πίσω. Ένας του χώρου όμως, ξέρει να διαβάζει περισσότερα απ' ό,τι εσύ κι εγώ.

    Αν θες, δες και τις επόμενες δύο αναρτήσεις. Ίσως σου κάνουν κλικ. Μ' έχει απασχολήσει πολύ αυτό το θέμα του καρτουνίστικου κόσμου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. dpant13/3/14

    Νομίζω πως θα διατελέσεις καλή υπηρεσία στους μη-επιστήμονες αναγνώστες σου αν κάνεις σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στις ασκήσεις της Σώτης και τις πειραματικές μετρήσεις του Ρώσου και των Σκωτσέζων.

    Δεν είναι συγκρίσιμες δραστηριότητες η επίλυση μιας άσκησης ευκλείδειας γεωμετρίας και ο προσδιορισμός της τιμής ενός φυσικού μεγέθους με ακρίβεια κοντά στα όρια διακριτικής ικανότητας των τεχνολογικά διαθέσιμων μετρητικών οργάνων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Με ενδιαφέρει το "και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει" της Σώτης. Που είναι ακριβώς το ίδιο με τις "διαφωνίες μεταξύ λογιστών" του Λάιμπνιτς (πάει ακόμα πιο πίσω, ουσιαστικά στον Καρτέσιο, ο οποίος είχε κι αυτός έρωτα με τη Γεωμετρία και ήθελε μόνο 100% σίγουρη γνώση, τίποτα λιγότερο δεν ήταν αρκετό για τον Ρενέ). Όλοι έχουν ένα κοινό όνειρο: το ιδεώδες ενός κόσμου ελεύθερου από αβεβαιότητα. Το οποίο είναι και ο τρόπος που φαντάζονται την πειραματική εργασία οι απέξω, οι μη-επιστήμονες. Ένας καρτουνίστικος κόσμος χωρίς γκρίζες ζώνες.

    Μπήκα στον κόπο να περιγράψω πώς είναι η πραγματική εργαστηριακή δουλειά, να δείξω ότι έχει γκρίζες ζώνες, πραγματική αβεβαιότητα, περιλαμβάνει υποκειμενική κρίση, προκειμένου να σπάσω τις "διαφωνίες μεταξύ λογιστών", που υπάρχουν στο μυαλό πολύ κόσμου. Ο σκοπός μου είναι να φτάσω σ' αυτό που λέει πιο πάνω ο Vagelford, "το πείραμα είναι μια συνεχής και επαναλαμβανόμενη διαδικασία με διακυμάνσεις και παραλλαγές και με πλήθος αποτελεσμάτων". Ακριβώς αυτό, μια χαρά το λέει (και μου παίρνει τη δουλειά). Θα το συζητήσω περισσότερο στην επόμενη ανάρτηση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Ανώνυμος14/3/14

    Εξαιρετικά ενδιαφέροντα σεντόνια! Και λίγες γκρίνιες:
    1. Η επιλογή αναφορών σε Σώτη και Σιμήτη θα σου κερδίσει πολλά φιλικά χαμόγελα σε αριστερούς / αριστερόστροφους αναγνώστες. Δεν μου προκαλεί καμία ευχαρίστηση να τους υπερασπίζομαι, κάθε άλλο, αλλά θα το κάνω αυτή τη φορά:

    2. Η Σώτη σε αυτό που παραθέτεις κάνει λόγο για την γεωμετρία και τα μαθηματικά. Δεν είδα κάτι τέτοιο στο κείμενό σου, αντίθετα αναφέρεις παραδείγματα από την φυσική και τη βιολογία. Θέλω να πω, πράγματι πείθομαι η ακριβής θερμοκρασία όπου λιώνει ο μόλυβδος απαιτεί εργαστηριακές / πειραματικές τεχνικές που οι αδαείς μαθητές / κοινοί θνητοί δεν διδασκόμαστε και δεν υποπτευόμαστε όταν παίρνουμε την απάντηση "237 βαθμοί κελσίου". Δεν ισχύει κατ' ανάγκη το ίδιο με τη γεωμετρία και την αριθμητική. Ακόμη π..χ και αν το μέτρο μου επηρεάζεται από την θερμοκρασία ή την ατμοσφαιρική πίεση (σε σχέση με το πρότυπο μέτρο που υπάρχει στο μουσείο προτύπων) μπορώ κι εγώ ο αδαής θεωρητικός να μετρήσω δυο πλευρές ενός ορθογώνιου τριγώνου και με το πυθαγόρειο να βρω το μήκος της τρίτης. Ακόμη καλύτερα, ένας αρχιτέκτονας, ένας ηλεκτρολόγος μηχανικός, κλπ. μπορούν και εφαρμόζουν την γεωμετρία, την φυσική καθημερινά με περίσσότερη προβλεψιμότητα, ακρίβεια, "επιστημοσύνη" από ό,τι π.χ. ένας έντιμος δικαστής βγάζει μια "δίκαιη" / "επιστημονικά ορθή" δικαστική απόφαση. Και αυτό νομίζω ότι πάει να πει εδώ η (όχι συμπαθής σε εμένα, αλλά αυτό είναι αδιάφορο) Σώτη.

    3. Αντίστοιχα κακοπροαίρετη μου φαίνεται η αναφορά στον αλήστου μνήμης "λογιστή" Σημίτη. Όσο ατελής, μονομερής, στρεβλή, προκατειλημμένη κλπ. είναι η δικαιοσύνη (και, ακόμη χειρότερα, πίστεψέ με, οι εισαγγελικές αρχές) στην Ελλάδα, η φράση είναι σωστή: Όταν κανείς χωρίς έρευνα, χωρίς στοιχεία ή έστω ενδείξεις φωνάζει "σκάνδαλο" για τα πάντα, τα δηλητηριάζει όλα (και σκάβει και τον λάκκο του αν είναι αντιπολιτευόμενος πολιτικός λέω εγώ). Αν αντί για αυτό έμπαινε κανείς στον πραγματικό και σημαντικό κόπο να κάνει σκοπό της ζωής του να μαζέψει αυτά τα στοιχεία και αυτές τις αποδείξεις για έστω ένα και μόνο σκάνδαλο, θα πρόσφερε πραγματική υπηρεσία. Κι ας το έβαζε η "δικαιοσύνη" στο αρχείο, ας απέρριπτε τις καταγγελίες. Θα υπήρχε τεράστια διαφορά.

    4. Προφανώς σέβεσαι τα αισθήματα των αναγνωστών σου ("αριστερά" και επιστήμη) γιατί επιλέγεις τη σώτη και τον σημίτη για να μιλήσεις για επιστήμη και όχι π.χ. τον ένγκελς που έκανε λόγο για "επιστημονικό" σοσιαλισμό ή τα πειράματα κοινωνικής "μηχανικής", στο όνομα μιας απόλυτα καρτουνίστικης "επιστήμης". Φιλικά, kronstadt13

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Θα έχουμε και Μαρξ (όχι Έγκελς) αργότερα! Κάνε λίγη υπομονή.

    Η φράση της Σώτης είναι: "Το σωστό είναι σωστό και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει. Πουθενά δεν υπάρχει περισσότερη δικαιοσύνη από τις θετικές επιστήμες". Αυτό μου χτύπησε, αυτό μου έκανε κλικ (το οποίο, αν το σκεφτείς, είναι το ίδιο με τις "διαφωνίες μεταξύ λογιστών" του Λάιμπνιτς - ακριβώς το ίδιο, λες και αντέγραψαν ο ένας τον άλλον!). Προς το παρόν, είμαι ικανοποιημένος να δείξω πώς είναι τα πραγματικά πειράματα από πραγματικούς επιστήμονες σε πραγματικά εργαστήρια. Δεν είναι αυτό το καρτουνίστικο που νομίζουμε.

    Για τον Σημίτη δεν θα σχολιάσω. Δεν μπορώ καν να τον δω ψύχραιμα. Νομίζω ότι είναι ό,τι χειρότερο πέρασε ποτέ από την Ελλάδα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Εγώ δεν σχολιάζω εδώ, διότι με καλύπτει ο Vagelford, που είναι κι επιστήμονας (σε αντίθεση με μένα).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Υπήρχε ένα ανέκδοτο παλιά, για τη διαφορά ενός διπλωμάτη και μιας κυρίας (ο διπλωμάτης άμα λέει "ναι" εννοεί "ίσως", άμα λέει "ίσως" εννοεί "όχι", άμα λέει "όχι" τότε δεν είναι διπλωμάτης - η κυρίας άμα λέει "όχι" εννοεί "ίσως", άμα λέει "ίσως" εννοεί "ναι", άμα λέει "ναι" τότε δεν είναι κυρία)

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.