H Κατασκευή Του Καρτουνίστικου Κόσμου

1. Εισαγωγή: Επιστήμη και Αριστερά
2. Ο Καρτουνίστικος Κόσμος

Ας δούμε λίγο περισσότερο την παρατήρηση του M. Polanyi γι’ αυτό που κάνουν οι επιστήμονες στα εργαστήρια, ότι περιέχει πολύ από κάποιο στοιχείο που θα το ονομάζαμε «τέχνη» (art) ή «μαστοριά» (craft). Ο καλύτερος τρόπος να το εκφράσουμε είναι ότι οι επιστημονικές διαδικασίες είναι ανοιχτά αιτιακά συστήματα (open-ended causal systems), όχι κλειστά (closed causal systems). Τη διαφορά μεταξύ κλειστού και ανοιχτού αιτιακού συστήματος την έπιασε πολύ εύστοχα ο Taleb στο The Black Swan: Θέτουμε το ίδιο πρόβλημα σε δύο ανθρώπους, τον Γιώργο, πανεπιστημιακό καθηγητή στατιστικής (απόφοιτος Χάρβαρντ, υποψήφιος για Νόμπελ κ.λπ.), και τον Γιάννη, έναν καθημερινό άνθρωπο: «Ρίχνω ένα δίκαιο κέρμα 99 φορές και έρχεται συνέχεια κορώνα. Ετοιμάζομαι να το ρίξω για 100η φορά. Τι μπορώ να περιμένω ότι θα έρθει με βάση την προηγούμενη εμπειρία;»

 - Ο Γιώργος δίνει τη θεωρητικά σωστή απάντηση: «Η προηγούμενη εμπειρία δεν σου εξασφαλίζει τίποτα. Ό,τι και να έφερε το κέρμα, πάλι υπάρχει πιθανότητα 1/2 να έρθει κορώνα ή γράμματα (διότι αν ρίξουμε το κέρμα πολλακισμμύρια φορές, θα προκύψουν αρκετές σειρές 99 όμοιων αποτελεσμάτων κ.λπ.)»

- Ο Γιάννης δίνει τη σωστή απάντηση: «Αστρονομικά μικρή η πιθανότητα ένα δίκαιο κέρμα να ήρθε 99 φορές κορώνα... Πώς το ξέρεις ότι είναι δίκαιο; Τι ενδείξεις έχεις;»

Δηλαδή, στα κλειστά συστήματα έχουμε 2, 3, 5 ... 1000 αιτιακούς παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν. Η δουλειά μας είναι να τους ελέγξουμε έναν-έναν και να σχεδιάσουμε ένα πλήρες αιτιακό μοντέλο του συστήματος, αδιάβλητο, αδιάβροχο και αλεξίσφαιρο. Συνήθως ο σχεδιασμός αυτός είναι ζήτημα κάποιας τεχνικής, μεθόδου, αλγορίθμου κ.λπ.

Στα ανοιχτά συστήματα (open-ended systems) δεν ξέρουμε με πόσους παράγοντες έχουμε να κάνουμε. Θεωρούμε ότι αυτοί είναι 1000 και κάνουμε το πείραμα• κατόπιν κοιτάζουμε αν υπάρχουν λόγοι να υποπτευθούμε ότι το αποτέλεσμα είναι απαράδεκτο. Αν κρίνουμε πως ναι, τότε ψάχνουμε να βρούμε τι δεν πήγε καλά, ποιον 1001ο παράγοντα παραβλέψαμε. Κάτι πήραμε ως δεδομένο και το περάσαμε στο ντούκου («ρίχνω ένα δίκαιο κέρμα 99 φορές»), ενώ έπρεπε να το ψάξουμε περισσότερο («πώς το ξέρεις ότι είναι δίκαιο;»). Η βασική δουλειά που κάνουμε είναι κυρίως στο ψάξιμο, είναι επαναστατική (με τον τρόπο του Thomas Kuhn), όχι τεχνική, business as usual: κρίνουμε πως έχουμε λόγους να σκαλίσουμε κάτι που προηγουμένως προσπερνούσαμε ως δεδομένο.

Η αίσθηση στα ανοιχτά συστήματα είναι ότι επισκευάζεις το καράβι εν πλω, σανίδα τη σανίδα (το ακριβώς αντίθετο από αυτό που είπε ο Κεδίκογλου για την ΕΡΤ!), χωρίς κάτι στον ρόλο του ναυπηγείου – χωρίς τη ματιά του Θεού να σου δώσει απόλυτες βεβαιότητες. Η κριτική του Thomas Ferguson στους Freakonomics, που αναφέρει η Wikipedia, αποδίδει ακριβώς αυτή τη διαφορά κλειστού & ανοιχτού αιτιακού συστήματος: “Where on earth do such figures come from? You would need a fully specified regression equation to do this, that incorporated a lot of variables. Unless you hold constant everything else, including issues – not easy even to imagine – such claims are nonsense”. Αυτό που λέει δηλαδή ο Ferguson είναι ότι οι Freakonomics περνάνε λαθραία πολλές τέτοιες παραδοχές, «ρίχνω ένα δίκαιο κέρμα», προκειμένου να βγουν τα κομψά οικονομετρικά τους μοντέλα (συνήθως τα μεταξωτά μοντέλα θέλουν κι επιδέξιες ταχυδακτυλουργίες).

Κάτι ακόμα. Παρατηρήστε στο παραπάνω παράδειγμα του Taleb ότι υπάρχουν δύο διακριτοί δρόμοι να προχωρήσουμε την έρευνά μας, και οι δύο επιστημονικά υποστηριζόμενοι:
- Ο δρόμος του Γιώργου: Η συμβολή της επιστήμης έγκειται στο ότι μας επιτρέπει να ξεκαθαρίσουμε την πιθανότητα για την επόμενη ρίψη του κέρματος, να βρούμε την απάντηση στην έρευνά μας.
- Ο δρόμος του Γιάννη: Η συμβολή της επιστήμης έγκειται στο ότι μας υποδεικνύει περιοχές της έρευνάς μας που πρέπει να ψάξουμε περισσότερο.

Και οι δύο δρόμοι είναι θεμιτοί και επιστημονικοί. Δεν είναι ο ένας επιστημονικός κι ο άλλος μαγικός. Κρατήστε αυτή τη διαφορά μεταξύ κλειστού και ανοιχτού αιτιακού συστήματος, θα τη βρούμε και σε επόμενες αναρτήσεις. Ας επιστρέψουμε τώρα στις φυσικές επιστήμες και στα πειράματα. Ποια από αυτά είναι ανοιχτά αιτιακά συστήματα;

Λίγο πολύ... όλα!

Δεν το συνειδητοποιούμε όμως, τείνουμε να τα φανταστούμε κλειστά. Και είναι σημαντικές οι συνέπειες αυτής της σύγχυσης... Στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο λύναμε καρτουνίστικες ασκήσεις. Ασκήσεις με ναυπηγείο: «ρίχνω ένα δίκαιο κέρμα 99 φορές κ.λπ.». Και πώς το ξέρουμε ότι το κέρμα είναι δίκαιο; Το ξέρουμε, έτσι, μας το είπε ο Θεός (ή ο Κεδίκογλου). Στην πραγματική ζωή όμως και στα πραγματικά πειράματα, δεν έχεις ποτέ τον Θεό ή τον Σίμο να σου δώσει απόλυτες βεβαιότητες. Κάνεις ό,τι καλύτερο μπορείς και προχωράς, επισκευάζεις το καράβι εν πλω. Ας δούμε όμως ένα παράδειγμα:


Ουδέτερα Ρεύματα
Οι φυσικοί που μελετάνε τα υποατομικά σωματίδια σκέφτονται με όρους τριών δυνάμεων, της ισχυρής πυρηνικής, της ηλεκτρομαγνητικής και της ασθενούς πυρηνικής (τυπικά υπάρχει και η βαρύτητα, όμως σε κβαντικό επίπεδο είναι πιο αμελητέα κι από τον Τζήμερο). Ως προς την ασθενή, μέχρι και τη δεκαετία του ’60 ήταν λίγες οι πληροφορίες που είχαν οι επιστήμονες γι’ αυτήν. Τότε θεωρείτο πως όταν συμβαίνουν ασθενείς αλληλεπιδράσεις, πάντα μεταβάλλεται το φορτίο των αλληλεπιδρώντων σωματιδίων – ένα επιβεβαιωμένο φαινόμενο που στην επιστημονική ορολογία ονομάζεται φορτισμένο ρεύμα.

Το 1967 οι Weinberg & Salam, χτίζοντας πάνω σε προηγούμενες προτάσεις του Glashow, δημοσίευσαν μια θεωρία που ενοποιούσε την ηλεκτρομαγνητική με την ασθενή δύναμη, σαν δυο όψεις της ίδιας («ηλεκτρασθενούς») δύναμης, η οποία τελικά τους χάρισε το Νόμπελ (1979). Η θεωρία αυτή προέβλεπε έναν ακόμα τρόπο ασθενούς αλληλεπίδρασης, όπου δεν μεταβάλλεται το φορτίο των αλληλεπιδρώντων σωματιδίων: στην περίπτωση αυτή μιλάμε για ουδέτερα ρεύματα (neutral currents). Αυτά τα ουδέτερα ρεύματα τελικά ανακοινώθηκαν πρώτη φορά τον Ιούλιο του 1973 από ομάδα 50+ επιστημόνων στο CERN πειραματιζόμενοι με τον μεγαλύτερο θάλαμο φυσαλίδων που είχε κατασκευαστεί ως τότε, ένα κυλινδρικό τέρας με 4,8 μέτρα μήκος, 2 μέτρα διάμετρο, γεμάτο με 18 τόνους φρέον, περιτριγυρισμένο από 1000 τόνους βοηθητικού εξοπλισμού, που έφερε το χαϊδευτικό όνομα Gargamelle. Παράλληλα με το CERN, γινόταν κι ένα ανεξάρτητο αμερικάνικο πείραμα στα εργαστήρια FNAL κοντά στο Σικάγο (σήμερα γνωστά ως Fermilab) με εντελώς διαφορετική διάταξη, που λίγο αργότερα επιβεβαίωσε κι αυτό την ύπαρξη ουδετέρων ρευμάτων.

Πάνω εδώ, σε σελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διαβάζω ένα παράδειγμα κακής δημοσιογραφίας: «Τα ουδέτερα ρεύματα ανακαλύφθηκαν τη δεκαετία του ’70 κ.λπ.» (έμφαση δική μου). Ένα άλλο παράδειγμα κακής δημοσιογραφίας διαβάζω στο δελτίο τύπου της επιτροπής που απένειμε το Νόμπελ στους Glashow-Weinberg-Salam: “The first observation of an effect of the new type of weak interaction was made in 1973 at the European nuclear research laboratory, CERN” (έμφαση δική μου). Το αντίστοιχο του να διαβάζεις στην εφημερίδα: «ο Χ δολοφόνησε τον Υ»…

Με τέτοιες διατυπώσεις, ο αναγνώστης τείνει να υποπέσει σε Σημιτική Πλάνη. Συνήθως μάλιστα οι διατυπώσεις αυτές συνοδεύονται κι από φωτο σαν την παρακάτω. Ας δούμε λοιπόν ιστορικά το περίφημο πείραμα (οι πηγές μου για τα επόμενα είναι κυρίως το How the First Neutral Current Experiments Ended του Galison, καθώς και το Saving the Phenomena των Bogen & Woodward, και το Against Putting the Phenomena First του Pickering).

Η φωτο από τη σελίδα της Ελληνικής Ομάδας Εκλαΐκευσης, Ελληνική Εταιρεία Σπουδών Φυσικής Υψηλών Ενεργειών. H περιγραφή που τη συνοδεύει είναι: «την πρώτη παρατήρηση αντιδράσεων ουδετέρων ρευμάτων … αυτή η εικόνα δείχνει μια από αυτές τις αντιδράσεις»       


Το νόημα του πειράματος στο CERN ήταν να βομβαρδίσουμε το υλικό της Gargamelle με νετρίνα, κάτι που ξεκίνησε από τις αρχές του 1972. Αυτά, με εντολή Σαμαρά, υπόκεινται μόνο στην ασθενή δύναμη. Παίρνουμε φωτογραφίες και προσπαθούμε να καταλάβουμε τι έκαναν τα νετρίνα, πώς αλληλεπίδρασαν με το υλικό της Gargamelle. Αν τα ρεύματα στις ασθενείς αλληλεπιδράσεις είναι πάντα φορτισμένα, τότε τα νετρίνα θα δώσουν μια δέσμη αδρονίων (π.χ. πρωτόνια και νετρόνια) κι ένα αρνητικά φορτισμένο σωματίδιο που ονομάζεται μιόνιο• αν όμως υπάρχουν και ουδέτερα ρεύματα, τότε κάποια νετρίνα θα περάσουν μέσα από την Gargamelle, παράγοντας στο διάβα τους μόνο τη δέσμη αδρονίων, χωρίς κάποιο φορτισμένο μιόνιο. Μπορούμε να φωτογραφίσουμε την τροχιά των φορτισμένων προϊόντων στο υλικό της Gargamelle (τα ουδέτερα σωματίδια είναι αόρατα) και να ψάξουμε ποιες από τις φωτογραφίες αντιστοιχούν στο δεύτερο σενάριο πιο πάνω. Οι επιστήμονες τράβηξαν 290.000 φωτογραφίες και τελικά κρίθηκε ότι αυτές συμπεριελάμβαναν περίπου 100 περιστατικά ουδέτερων ρευμάτων. Πώς κρίθηκε αυτό;



Περιστατικό φορτισμένου ρεύματος: το νετρίνο (ν) εισέρχεται από τα αριστερά αόρατο (ό,τι είναι με διακεκομμένες είναι ουδέτερο και αόρατο), αλληλεπιδρά με το υλικό της Gargamelle, παράγει μια δέσμη αδρονίων κι ένα αρνητικά φορτισμένο μιόνιο (μ-) 






Περιστατικό ουδέτερου ρεύματος: το νετρίνο (ν) περνά από την Gargamelle, βγαίνει άθικτο από την αλληλεπίδραση με το υλικό της, και δημιουργεί στο διάβα του μόνο μια δέσμη αδρονίων χωρίς (φορτισμένο) μιόνιο 


Φωτογραφίες που φαίνονταν να δείχνουν μια δέσμη αδρονίων χωρίς μιόνιο υπήρχαν πολλές, από το 1972 ακόμα και την αρχή του πειράματος. Όμως... είναι κι άλλα ουδέτερα σωματίδια που μιμούνται τη συμπεριφορά των νετρίνων μέσα στην Gargamelle, με πρώτα και καλύτερα τα νετρόνια. Οι επιστήμονες ήξεραν ότι κάποια νετρίνα θα αλληλεπιδράσουν πρώτα με τον εξοπλισμό της Gargamelle και θα δώσουν, ανάμεσα στ’ άλλα, νετρόνια ως τελικά προϊόντα• κατόπιν, κάποια από αυτά τα νετρόνια θα περάσουν από το υλικό της Gargamelle παριστάνοντας τα νετρίνα, όπως ο Σαμαράς παριστάνει τον πρωθυπουργό της Ελλάδας, δηλαδή δίνοντας μόνο μια δέσμη αδρονίων χωρίς κάποιο φορτισμένο μιόνιο. Το θέμα λοιπόν ήταν να εκτιμηθεί πόσα από τα ύποπτα ουδέτερα περιστατικά που κατέγραψαν οι φωτογραφίες μπορούσαν να αποδωθούν σε νετρόνια, κάτι που ονομάστηκε το νετρονικό υπόβαθρο (neutron background) του πειράματος. Αν αυτό μπορούσε να δικαιολογήσει όλα τα ύποπτα ουδέτερα περιστατικά, τότε δεν δικαιούμαστε να μιλάμε για ενδείξεις ουδετέρων ρευμάτων• αν όχι, τότε έχουμε είδηση.




Νετρονικό υπόβαθρο: το νετρίνο (ν) αλληλεπιδρά ασθενώς με την ύλη του εξοπλισμού της Gargamelle, παράγει ένα φορτισμένο μιόνιο (μ-) που χάνεται απαρατήρητο, κι ένα νετρόνιο που εισέρχεται στο υλικό της Gargamelle παριστάνοντας το νετρίνο 


Από τις αρχές του 1972 μέχρι τα μέσα του 1973, οι επιστήμονες στο CERN έκαναν πολλές μεταβαλλόμενες εκτιμήσεις γι’ αυτό το νετρονικό υπόβαθρο. Άλλες φορές άφηναν περιθώριο για ουδέτερα ρεύματα και άλλες όχι. Οι εκτιμήσεις αυτές γίνονταν ως επί το πλείστον με προσομοιώσεις Monte Carlo σε Η/Υ: αυτές είναι μέθοδοι που μας επιτρέπουν να μιμηθούμε φυσικά, κοινωνικά, οικονομικά κ.λπ. φαινόμενα ή διαδικασίες σε Η/Υ, να εκτιμήσουμε συμπεριφορές και πιθανότητες. Στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο κάναμε πολλές ασκήσεις του στιλ, ρίχνουμε δυο ζάρια, τι πιθανότητα έχουμε να φέρουμε άθροισμα μεγαλύτερο του 10; Λύναμε τις ασκήσεις αυτές με συνδυαστική και με στοιχειώδεις μεθόδους της θεωρίας πιθανοτήτων. Υπάρχει κι άλλος τρόπος να εκτιμήσουμε αυτή την πιθανότητα: απλά να ρίξουμε δύο ζάρια πάρα πολλές φορές και να δούμε σε τι ποσοστό φέρνουν άθροισμα μεγαλύτερο του 10. Με τους Η/Υ, οι διαδικασίες αυτές μπορούν να προσομοιωθούν και να γίνουν ταχύτατα. Εδώ μια απλή εφαρμογή από το University of Alabama in Huntsville: μπορείτε να ρίξετε από 1 ως 28 ζάρια πολλές χιλιάδες ή και εκατομμύρια φορές, να πάρετε το άθροισμα ή τον μέσο όρο ή τη μέγιστη τιμή τους κ.λπ., να δείτε τις κατανομές όλων των παραπάνω, να ορίσετε αν τα ζάρια θα είναι δίκαια ή πειραγμένα• εδώ μπορείτε να ρίξετε από 1 ως 50 κέρματα, να δείτε πόσες φορές θα φέρουν κορώνα, να ορίσετε αν τα κέρματα θα είναι δίκαια ή πειραγμένα (και πόσο πειραγμένα θα είναι) κ.λπ. Παίξτε λίγο, θα καταλάβετε πώς δουλεύουν (η κεντρική σελίδα εδώ). Κάπως έτσι ήταν και οι προσομοιώσεις Monte Carlo στο πείραμα της Gargamelle, και στο αμερικάνικο πείραμα, όμως ασύγκριτα πιο σύνθετες.

Όμως ακόμα και σε απλές εφαρμογές, σαν αυτές που παίξατε πιο πάνω, είχατε να κάνετε παραδοχές για παραμέτρους. Δηλαδή, ακόμα κι αν κρίνετε ότι ένα φυσικό φαινόμενο προσομοιώνεται π.χ. με το να ρίχνουμε 30 κέρματα και να παίρνουμε τον αριθμό από τις κορώνες, θα πρέπει να εκτιμήσετε την παράμετρο για το πόσο πειραγμένα ή δίκαια θα είναι τα κέρματα. Σε ασύγκριτα πιο σύνθετες εφαρμογές, όπως αυτές του CERN, υπάρχουν και πολύ περισσότερες παράμετροι. Ας δούμε κάποιες (κάποιες, όχι όλες) από αυτές. Βαθιά ανάσα και ξεκινάμε:

(1) Παράμετροι που έχουν να κάνουν με τα χαρακτηριστικά της ακτινοβολίας νετρονίων στο υλικό της Gargamelle – την ακτινική κατανομή της (radial distribution), το ενεργειακό φάσμα (energy spectrum) των νετρονίων κ.α. Μόνο από έμμεσες μετρήσεις μπορούσαν να εκτιμηθούν αυτά τα χαρακτηριστικά.

(2) Παράμετροι που έχουν να κάνουν με τις πιθανότητες παραγωγής νετρονίων από νετρίνα στην ύλη του εξοπλισμού της Gargamelle. Τίποτα δεν ήταν γνωστό γι’ αυτές, έγιναν διάφορες εύλογες υποθέσεις.

(3) Παράμετροι που έχουν να κάνουν με την αλληλεπίδραση πρωτονίων και νετρονίων με ατομικούς πυρήνες. Π.χ. έπρεπε να εκτιμηθεί η νετρονική αλληλουχία (neutron cascade), δηλαδή νετρόνια υψηλής ενέργειας που συγκρούονται με πυρήνες και ελευθερώνουν άλλα νετρόνια. Οι παράμετροι αυτοί εκτιμήθηκαν χρησιμοποιώντας ένα απλό μοντέλο του ατομικού πυρήνα, καθώς κι από σχετικά λίγες μετρήσεις του παρελθόντος σε συγκρούσεις πρωτονίων-πρωτονίων.

(4) Παράμετροι που έχουν να κάνουν με τη γεωμετρία του εξοπλισμού γύρω από τον θάλαμο της Gargamelle, δηλαδή την κατανομή της ύλης και την πυκνότητά της. Χρησιμοποιήθηκε ένα αρκετά εξιδανικευμένο μοντέλο γι’ αυτήν.

Δεν τελειώσαμε! Έπρεπε να γίνουν εκτιμήσεις και για άλλα προβλήματα που μπορεί να αλλοίωναν την ετυμηγορία του πειράματος, να μας έκαναν να δούμε ουδέτερα ρεύματα εκεί που δεν υπάρχουν:

(1) Eκτιμήσεις για τον διαχωρισμό φορτισμένων και ουδέτερων περιστατικών – θυμηθείτε τα σχήματα πιο πάνω. Στα σχήματα φαίνεται εύκολο, στην πράξη δεν είναι τόσο απλό, π.χ. υπήρχαν εκτεταμένες διαφωνίες στην ομάδα της Gargamelle ακόμα και για τα κριτήρια του πιο βασικού στοιχείου, τη διαφορά της τροχιάς ενός μιονίου κι ενός αδρονίου.

(2) Εκτιμήσεις για τις επιδράσεις της κοσμικής ακτινοβολίας.

(3) Εκτιμήσεις για άλλα ουδέτερα σωματίδια εκτός από νετρόνια που μιμούνται τα νετρίνα μέσα στο υλικό της Gargamelle (π.χ. καόνια).

(4) Εκτιμήσεις για άλλες διαδικασίες που μπορούσαν να μιμηθούν ουδέτερα περιστατικά στο υλικό της Gargamelle (π.χ. β-διάσπαση πυρήνων, με τα τελικά πρωτόνια να είναι τόσο χαμηλής ενέργειας ώστε να παραμένουν αόρατα, οπότε το όλο περιστατικό μπορεί να φανεί ως ουδέτερο).

(5) Εκτιμήσεις για μιόνια που μιμούνται αδρόνια («μιονική μόλυνση», hidden μ contamination): λόγω χαμηλής ενέργειας, κάποια μιόνια σταματάνε μέσα στο υλικό της Gargamelle οπότε φαίνονται σαν αδρόνια, και το όλο περιστατικό φαίνεται σαν ουδέτερο.

(6) Εκτιμήσεις για την εξασθένηση (attenuation) των νετρονίων μέσα στο υλικό της Gargamelle κ.α.

Συγνώμη, αλλά κάπως έτσι είναι όλα τα πραγματικά πειράματα! Μοντέλα, οι παράμετροι των οποίων εκτιμούνται από εκτιμήσεις, οι παράμετροι των οποίων εκτιμούνται από άλλες εκτιμήσεις, οι παράμετροι των οποίων εκτιμούνται από άλλες εκτιμήσεις κ.λπ. Αν βάλεις στόχο να χτυπήσεις βράχο, δηλαδή να φτάσεις σε πρώτες αρχές και να έχει απόλυτες βεβαιότητες, δεν θα το καταφέρεις! Στα πραγματικά πειράματα επισκευάζεις το καράβι εν πλω, σανίδα τη σανίδα: δεν έχεις ναυπηγείο!

Είναι όπως η εμπειρία των αστρονόμων: αν κάνουν ζουμ σε μια περιοχή του νυχτερινού ουρανού, όσο μαύρη κι αν φαίνεται, βρίσκουν αστέρια μέσα της. Και μετά, ζουμ σε μια μαύρη υποπεριοχή, βρίσκουν κι άλλα αστέρια. Κι άλλο ζουμ, κι άλλα αστέρια κ.ο.κ. σε μια φρακταλική διαιώνιση στο άπειρο. Δεν χτυπάνε ποτέ βράχο – δεν φτάνουν ποτέ στον Τελειωτικό Χάρτη του Ουράνιου Θόλου και τέρμα. Κατά κάποιον τρόπο, δεν υπάρχει απόλυτο μαύρο στον νυχτερινό ουρανό: όπου κι αν κάνεις ζουμ, θα βρεις αστέρια. Κάτι τέτοιο και στα επιστημονικά πειράματα: δεν φτάνεις ποτέ στο Τελειωτικό Αιτιακό Σενάριο, με όλους τους παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν.

Να μην παρεξηγηθώ, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορείς να κάνεις το άσπρο μαύρο και να ισχυριστείς οτιδήποτε. Σημαίνει το ίδιο όπως στις δίκες: δεν υπάρχει τρόπος να αποφύγεις τις εύλογες υποθέσεις, τις παραδοχές και την υποκειμενική κρίση. Αυτό όμως δεν είναι αναγκαστικά κακό! Υπάρχουν καλύτερες και χειρότερες παραδοχές ή κρίσεις. Κάποιες θα είναι εντελώς αστήριχτες, κάποιες θα βασίζονται σε στοιχεία. Κάποιες θα φαίνονται εύλογες μόνο σε σένα, κάποιες θα πείθουν και άλλους (δεν αποκλείεται, φυσικά, να είσαι εσύ ο μόνος διορατικός, όμως το πιο πιθανό είναι οι άλλοι να βλέπουν κάτι που εσύ δεν βλέπεις). Κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε και προχωράμε, επισκευάζοντας το καράβι εν πλω, σανίδα τη σανίδα. Όμως, δεν μπορούμε ποτέ να έχουμε το κριτήριο της Σώτης: «το σωστό είναι σωστό και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει». Ναυπηγείο, κάτι στον ρόλο του Θεού (ή του Κεδίκογλου) να δώσει απόλυτες σιγουριές... Στα πραγματικά πειράματα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο της Σώτης: αν κάποιος το βάλει σκοπό, μπορεί να αμφισβητήσει θεμιτά όλη την ανάλυση και την ετυμηγορία του πειράματος – και να το κάνει νόμιμα, νομιμότατα, χωρίς να πει ψέματα και χωρίς να χαλκεύσει στοιχεία:
“Assumptions were made which could legitimately be questioned: one can easily imagine a determined critic taking issue with some or all of these assumptions” (Against Putting the Phenomena First, σελ. 96). 
Κάτι το οποίο φαίνεται κι από τις ερμηνευτικές περιπέτειες του πειράματος. Από την αρχή ακόμα υπήρχαν διχογνωμίες στους Gargamelle για τις προσομοιώσεις Monte Carlo. Tις παίδευαν τουλάχιστον έναν χρόνο προτού ανακοινώσουν αποτελέσματα. Ακόμα και το καλοκαίρι του 1973, όταν γνωστοποίησαν τα συμπεράσματά τους (αρχικά σε συνέδριο), ένας τουλάχιστον από τους κυριότερους πειραματιστές πίστευε ότι η συνολική ανάλυση ήταν ανεπαρκής (First Neutral Current Experiments, σελ. 490).

Ακολούθως, τον χειμώνα του 1973-1974 και ενώ εντωμεταξύ οι αναλύσεις των Gargamelle δημοσιεύτηκαν σε journal, έγινε γνωστό ότι οι Αμερικάνοι έκαναν αλλαγές στις δικές τους προσομοιώσεις Monte Carlo και πλέον δεν επιβεβαίωναν την ύπαρξη ουδετέρων ρευμάτων. Οι Gargamelle βρέθηκαν υπό μεγάλη πίεση, τόσο από φυσικούς όσο και από τη διοίκηση του CERN, να δημοσιεύσουν κάποια διόρθωση στην ανάλυσή τους (First Neutral Current Experiments, σελ. 499)

Σαν να μην έφτανε αυτό, κατόπιν ένας από τους κορυφαίους τότε φυσικούς του κόσμου, ο Jack Steinberger, έκανε γνωστή (σε σεμινάριο) τη δική του ανάλυση Monte Carlo, η οποία έτεινε προς το συμπέρασμα ότι τα ύποπτα περιστατικά της Gargamelle ήταν μάλλον νετρονικό υπόβαθρο (Against Putting the Phenomena First, σελ 97).

Το κλίμα γύρισε την άνοιξη του 1974, όταν οι Αμερικάνοι άλλαξαν και πάλι τις δικές τους αναλύσεις Monte Carlo και ανακοίνωσαν ότι μπορούσαν να θεωρήσουν το πείραμά τους ένδειξη για ουδέτερα ρεύματα. Από εκεί και μετά, οι διάφορες αναλύσεις άρχισαν να συγκλίνουν και το θέμα πήρε τον δρόμο του.

Το νόημα, αυτό που θέλω να καταδείξω εδώ, ότι ο τρόπος να εκτιμηθεί το νετρονικό υπόβαθρο δεν ήταν αλγοριθμικός και αδιαφιλονίκητος («το σωστό είναι σωστό και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει»). Οι επιστήμονες συνέχεια αντιμετώπιζαν το δίλημμα στο παράδειγμα του Taleb: τι είναι αυτό που έχουμε; Ένα κλειστό αιτιακό σύστημα, οπότε δουλεύουμε τεχνικά; («ουδέτερα περιστατικά στις φωτογραφίες είναι αυτά που η ολική αδρονική ενέργεια ξεπερνά το 1 GeV, περνάω το κριτήριο στην προσομοίωση, την τρέχω, παίρνω εκτίμηση για το νετρονικό υπόβαθρο»). Ή μήπως υπάρχουν λόγοι να υποπτευθούμε ότι το αποτέλεσμα είναι απαράδεκτο, οπότε δουλεύουμε επαναστατικά; («οι υπόλοιποι δεν φαίνεται να πείθονται ότι έχουμε ουδέτερα ρεύματα... Γιατί βάλαμε το κριτήριο της αδρονικής ενέργειας στο 1 GeV; Ας το σκαλίσω περισσότερο»). Δε χτυπάς ποτέ βράχο, δεν έρχεται ο Θεός ή ο Κεδίκογλου να σου πει ποιο είναι το Τελειωτικό Κριτήριο της Αδρονικής Ενέργειας. Όσο τα σκαλίζεις, αυτά σκαλίζονται!

Αυτό όμως δεν είναι αναγκαστικά κακό. Κάνεις ό,τι καλύτερο μπορείς και προχωράς, επισκευάζεις το καράβι εν πλω. Προσπαθείς να βασίζεις τις παραδοχές σου σε στοιχεία και ενδείξεις, να μη λες ουρανοκατέβατα πράγματα• ακούς και τους άλλους, αν κι αυτοί βλέπουν ό,τι βλέπεις εσύ, ή αν βλέπουν κάτι διαφορετικό, και... ελπίζεις να κατασταλάξουν οι απόψεις. Χωρίς να έχεις ποτέ απόλυτες βεβαιότητες! Στο θέμα των ουδέτερων ρευμάτων, οι απόψεις άρχισαν να κατασταλάζουν κάπου 1 χρόνο μετά την πρώτη ανακοίνωση• στο ταπεινό ραδιόμετρο – μια τόσο απλή συσκευή που σχεδόν κι εσείς μπορείτε να φτιάξετε σπίτι σας – οι ερμηνείες για τη λειτουργία του δεν έχουν κατασταλάξει εδώ και 140 χρόνια, συνεχίζει η επιστημονική κοινότητα να είναι μοιρασμένη. Αλλά ακόμα κι αν οι απόψεις κατασταλάξουν, δεν αποκλείεται μετά από δεκαετίες να ανατραπούν τα πάντα. Δεν αποκλείεται, ακόμα κι ο ένας που επέμενε μόνος του να λέει κάτι διαφορετικό, να δικαιωθεί στο μέλλον. Ε, καλωσήρθατε στον πραγματικό κόσμο! Μόλις είπα τον ορισμό της πραγματικότητας: αυτό στο οποίο δεν έχεις ποτέ απόλυτες βεβαιότητες! (μα δεν είναι υπέροχο;)


Στο Δια Ταύτα... 
Στο δια ταύτα, όλα τα παραπάνω φοράνε Pretty Bra λόγω της κακής δημοσιογραφίας, που οδηγεί τους απέξω σε Σημιτική Πλάνη. Ξαναδείτε τον τρόπο που το παρουσιάζει η Ελληνική Ομάδα Εκλαΐκευσης. Τυπικά δεν λέει ψέματα, δεν κάνει αυθαιρεσίες, όμως στη ζωή υπάρχουν πολλοί τρόποι να μην λες την αλήθεια χωρίς να λες και ψέματα:



«Την πρώτη παρατήρηση αντιδράσεων ουδετέρων ρευμάτων … αυτή η εικόνα δείχνει μια από αυτές τις αντιδράσεις». Ο αναγνώστης έτσι τείνει να πιστέψει ότι η «παρατήρηση» (ή ο «εντοπισμός», όπως γράφουν άλλοι) των ουδέτερων ρευμάτων έγινε όπως ο Κολόμβος παρατήρησε μια καινούργια γη στον ορίζοντα• όπως οι πελάτες ενός γαλλικού πανδοχείου στη Βαρέν το 1791 παρατήρησαν ότι ο κύριος που επέμενε σώνει και καλά να φάει χορτόσουπα ήταν ο βασιλιάς που δραπέτευε μεταμφιεσμένος από το Παρίσι. Η παράθεση και της εικόνας ενισχύει του λόγου το αληθές, αφήνοντας τον αναγνώστη να συμπληρώσει τα κενά: «δες, μια καινούργια γη!», «δες, ο βασιλιάς!», «δες, ουδέτερα ρεύματα!», κάπως έτσι πρέπει να έγινε, ε; Καθόλου έτσι! Το μεγάλο θέμα στο CERN (και στο FNAL) δεν ήταν να «παρατηρηθούν» τα ουδέτερα ρεύματα, όλα τα λεφτά ήταν στο ερώτημα: πότε σταματάει το πείραμα; Φωτογραφίες σαν την παραπάνω – που τυπικά παραθέτονται σε όλες τις παρουσιάσεις & εκλαϊκεύσεις του ιστορικού πειράματος – είχαν οι επιστήμονες από την αρχή ακόμα. Κανείς όμως δεν είπε: «δες, ουδέτερα ρεύματα!» γιατί κανείς δεν ήταν σίγουρος αν ήταν σημαντικές αυτές οι φωτογραφίες! Τι δείχνουν; Ουδέτερα ρεύματα; Νετρονικό υπόβαθρο; Κάτι που προκύπτει από μιονική μόλυνση + κοσμική ακτινοβολία + εξασθένηση νετρονίων κ.λπ.;
In a certain limited sense, the neutral currents were “there” from the start: both FNAL and CERN had photographs they would eventually present as evidence for weak neutral currents. The real work of the experiments, however, was for the collaborators to convince themselves that the photographs were significant and not an artifact induced by the apparatus or environment (The First Neutral Current Experiments, σελ. 505). 
Το πείραμα, δηλαδή, ήταν όπως η συνουσία: τα νόημα δεν είναι στο άπαξ, τίποτα άπαξ δεν βοηθά, όλα τα λεφτά είναι στο ερώτημα, πότε πρέπει να σταματήσουμε; («επισκευάζουμε το καράβι εν πλω, σανίδα τη σανίδα, χωρίς ναυπηγείο»). Επί ενάμιση χρόνο συνέχιζαν οι ερευνητές την ερωτοπραξία – δηλαδή, τις ατέλειωτες συζητήσεις περί σωματιδιακών τροχιών, μιονικού φάσματος, ουδέτερων καονίων, νετρονικής ροής, κοσμικής ακτινοβολίας κ.λπ. – μέχρι να κρίνουν ότι αυτό που έχουν μπορεί να θεωρηθεί οργασμός. Όπως επίσης, επί ενάμιση χρόνο οι επιστήμονες διαφωνούσαν μεταξύ τους με τρόπο που παραβιάζει το κριτήριο της Σώτης: «το σωστό είναι σωστό και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει». Δεν γίνεται έτσι στη ζωή ή στα πειράματα! Δεν διαφωνούσαν επειδή ο ένας έλεγε το «σωστό» κι ο άλλος το «λάθος», αλλά επειδή ο ένας έβλεπε κλειστό αιτιακό σύστημα κι ο άλλος ανοιχτό. Ο ένας έκρινε ότι έπρεπε να δουλέψει τεχνικά κι ο άλλος επαναστατικά, χωρίς κάποιο ναυπηγείο να τους πει ποιος λέει το «σωστό» και ποιος το «λάθος».

Όμως αυτή τη διάσταση των πειραμάτων τη χάνουμε όλοι εμείς οι απέξω, που δεν έχουμε την εμπειρία του εργαστηρίου... Δεν το υποψιαζόμαστε καθόλου ότι στα πραγματικά πειράματα, όλα τα λεφτά συνήθως είναι στο ερώτημα: πότε σταματάει το πείραμα; Τείνουμε να τα φανταστούμε μπαμ και κάτω, συμπληρώνουμε μόνοι μας τα κενά, λόγω της κακής δημοσιογραφίας:
The discovery of the phenomenon is treated as an observation of the world made with essentially unproblematic and transparent experimental techniques. The actual discovery experiment is presented as a … perfectly understood system that yielded data commanding universal assent [αντιπαραβάλετε με Σώτη: «το σωστό είναι σωστό και κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει»] (Against Putting the Phenomena First, σελ. 86)  
Αυτό που παρατηρούσε κι ο Η. Collins στο paper για το Q του ζαφειριού, που είδαμε στην προηγούμενη ανάρτηση: «Η επιστήμη παραδοσιακά οφείλει να περιγράφεται σαν να είναι άκοπη» (Tacit Knowledge, Trust and the Q of Sapphire, σελ. 82-83). Μπαμ και κάτω...

Άσκηση για το σπίτι 3: Τα ουδέτερα ρεύματα και η φύση της ασθενούς δύναμης είναι εξειδικευμένα θέματα με θεωρητική αξία για τους επιστήμονες και μόνο ψυχαγωγική αξία για μας, τους κοινούς θνητούς: μας διασκεδάζουν καθότι τσατίζουν τον Πειραιώς Σεραφείμ. Αν όμως επρόκειτο για άλλο αντικείμενο, καυτό, με μεγάλες επιπτώσεις στη ζωή μας, πιστεύετε ότι θα ήταν τόσο διασκεδαστικό; Αν π.χ. υπήρχαν ισχυρά επιχειρηματικά συμφέροντα επενδεδυμένα στην μη-ύπαρξη ουδετέρων ρευμάτων, πιστεύετε ότι θα ήταν το ίδιο;

Όπως είδαμε και στην προηγούμενη ανάρτηση, σε τέτοια καυτά θέματα, μια μικρή ομάδα επιστημόνων (που πάντα μπορούν να αμφισβητήσουν θεμιτά, θεμιτότατα την ανάλυση και την ετυμηγορία του πειράματος) μπορεί να σηκώσει δυσανάλογη σκόνη ώστε να διαιωνίζεται η σύγχυση στον κόσμο. Δείτε ένα εσωτερικό υπόμνημα της British American Tobacco (Lucky Strike κι άλλες μάρκες τσιγάρων) από το 1969 για το «πρόβλημα» της αντικαπνιστικής εκστρατείας και πώς θα το αντιμετωπίσουν. Το υπόμνημα έφερε στο φως η ιστορική έρευνα των Oreskes & Conway για το Merchants of Doubt που είδαμε στην προηγούμενη ανάρτηση, και βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του University of California, San Francisco (pdf):
In thinking over what we might do to improve the case for cigarettes, I have looked at the problem somewhat like the marketing of a new brand ... Our consumer I have defined as the mass public, our product as doubt, our message as truth – well stated, and our competition as the body of anti-cigarette fact that exist in the public mind. 
Doubt is our product since it is the best means of competing with the “body of fact” that exists in the mind of the general public. It is also the means of establishing a controversy (σελ. 3-4) 
Αν λοιπόν το θέμα των ουδετέρων ρευμάτων είχε αντίστοιχα οικονομικά συμφέροντα πίσω του, και υπήρχαν αντίστοιχα υπομνήματα που έλεγαν doubt is our product, από επιχειρήσεις αντίστοιχες της British American Tobacco… τι λέτε ότι θα είχε γίνει τότε;

Άσκηση για το σπίτι 4: Αν, αντίθετα, υπήρχαν μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα επενδεδυμένα, αυτή τη φορά, στην ύπαρξη ουδέτερων ρευμάτων... Παρατηρήστε τότε ότι η κακή δημοσιογραφία δεν θα ήταν καθόλου αθώα! Το γενικότερο φαινόμενο της κακής δημοσιογραφίας – το να τρομάζεις από το χάος και την αβεβαιότητα του πραγματικού κόσμου και να ζητάς παρηγοριά σε ερζάτς καρτουνίστικους κόσμους, που τα έχουν όλα κομψά τακτοποιημένα, αυστηρώς προσδιορισμένα και δεόντως περιεγεγραμμένα – είναι κατανοητό κι ανθρώπινο. Μια εφηβεία που όλοι περνάμε, με τον Α ή Β τρόπο. Το θέμα, όπως σε κάθε εφηβεία, είναι να το ξεπεράσεις, να μην κολλήσεις (όπως λένε: «άντρας δεν είναι αυτός που δεν δοκίμασε, είναι αυτός που δοκίμασε και δεν έμεινε, προχώρησε»).

Δεν θα ήταν όμως καθόλου εφηβικό θέμα αν υπήρχαν υπομνήματα, από επιχειρήσεις αντιστοίχως ισχυρές, που έλεγαν αυτή τη φορά certainty is our product! Θα ήταν και πολιτικό θέμα. To πώς θα αναφερθείς για το πείραμα, θα ήταν και πολιτικό θέμα. Αν αφήσεις τον αναγνώστη να συμπληρώσει μόνος του τα κενά («τα ουδέτερα ρεύματα παρατηρήθηκαν στο CERN το 1973, ορίστε και μια φωτογραφία»), αυτός θα το φανταστεί μπαμ και κάτω. Με ναυπηγείο. Εντελώς διαφορετικό αν του υπενθυμίσεις ότι τα πραγματικά πειράματα είναι συνουσία («μετά από ενάμιση χρόνο διαβουλεύσεων, κρίθηκε ότι μπορούσαν να ανακοινωθούν αποτελέσματα και το πείραμα να σταματήσει»). Ο αναγνώστης τείνει να συμπληρώνει μόνος του τα κενά. Κι ό,τι δεν γνωρίζουμε, ό,τι μας παρουσιάζεται ως μαύρο κουτί, τείνουμε να το φανταζόμαστε καρτουνίστικα ευδιάκριτο. Κάτι ξέρουν κι οι δημοσιογράφοι, που θεωρούν αντιδεοντολογικό να γράφεις «ο Χ δολοφόνησε τον Υ». Κάτι ξέρουν κι οι κατασκευαστές του Pretty Bra επίσης.

Άσκηση για το σπίτι 5: Τον Φεβρουάριο του 2012, ο βραβευμένος με Νόμπελ βιολόγος Paul Nurse (ο οποίος, κατά τ’ άλλα, μπορεί να είναι εξαίρετος επιστήμονας) έδωσε στο Λονδίνο μια διάλεξη για την επιστήμη (όλη εδώ σε pdf). Σ’ αυτήν αναπαράγει μύθους λέγοντας ότι η επιστήμη διασκόρπισε τα σκοτάδια των μύθων• αναφέρει, για παράδειγμα ότι η επιστήμη άλλαξε τη διαδεδομένη αντίληψη πως η Γη είναι το κέντρο του σύμπαντος (σελ. 7, είναι μύθος) ή ότι χωρίς την επιστήμη δεν θα είχε συμβεί η Βιομηχανική Επανάσταση (σελ. 3, περισσότερα γι’ αυτό σε μελλοντική ανάρτηση) κ.α. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι ότι αναπαράγει επίσης και τη διαφήμιση της επιστήμης, ειδικά αυτό που συζητώ εδώ, ότι τα επιστημονικά ζητήματα κρίνονται από τις εμπειρικές αποδείξεις (σελ. 5) – έτσι, απλοϊκά και σωτητριανταφυλλικά. Κατόπιν θέτει το θέμα της επιστημονικής γνώσης στη λήψη αποφάσεων για σημαντικά οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα (σελ. 7). Φέρνει ως παράδειγμα το θέμα των γενετικά μεταλλαγμένων τροφών (σελ. 9-10), στο οποίο η ιδεοληψία και η επιστημονική αμορφωσιά, λέει, εμποδίζουν πολλούς φτωχούς του τρίτου κόσμου να τραφούν. Οπότε, προτείνει, πρώτα οφείλει να έρχεται η ουδέτερη, απροκατάλυπτη, αμερόληπτη, αχρημάτιστη, αστράτευτη επιστημονική γνώση, “uncoloured by commercial interests and ideological opinion” (σελ. 10) και μετά να ακολουθεί η πολιτική συζήτηση...

Ο Roger Pielke έχει ασχοληθεί ειδικά με το θέμα των γενετικά μεταλλαγμένων τροφών και σχολίασε καυστικά τη διάλεξη του Nurse: «Θες να διαχωρίσεις το επιστημονικό κομμάτι από το πολιτικό; Άντε, καλή επιτυχία!» (Good luck separating science and politics in that debate, much less getting the science before the politics!).

Ερώτηση: εσείς με ποιον είστε; Με την αφέλεια Πολυάννας του Paul Nurse ή με τη σοβαρότητα του Roger Pielke; Πιστεύετε ότι σε τέτοια θέματα, στα οποία παίζονται τεράστια συμφέροντα, μπορεί να διαχωριστεί το επιστημονικό από το οικονομικό & πολιτικό τους κομμάτι; Ότι υπάρχουν απροκατάλυπτες επιστημονικές θέσεις – σε τέτοια καυτά ζητήματα πάντα – «δεν είμαι με κανέναν, απλώς υποδεικνύω τα ουδέτερα πειραματικά αποτελέσματα» ή «απλώς εφαρμόζω τη θεωρία, χωρίς ιδεολογίες και μεροληψίες»; Υπόδειξη: και το Nature μαλώνει τον Paul Nurse για την αφέλεια Πολυάννας του, ότι η ουδέτερη επιστήμη έρχεται πρώτα, η πολιτική κατόπιν, και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.

Δεν ξέρω τίποτα για τις γενετικά μεταλλαγμένες τροφές, όμως αυτό το έχω βρει σε πολλά άλλα σημαντικά θέματα: δεν διαχωρίζεται το επιστημονικό κομμάτι τους από το πολιτικό! Όταν παίζονται μεγάλα συμφέροντα, είσαι αφελής άμα νομίζεις ότι υπάρχει «ουδέτερη επιστημονική γνώση», που βασίζεται στα «ωμά εμπειρικά δεδομένα».

Η κακή δημοσιογραφία είναι λοιπόν είναι ένας βασικός τρόπος με τον οποίον κατασκευάζεται ο καρτουνίστικος κόσμος. Ας δούμε και τον άλλον τρόπο, είναι ένα θέμα με μεγάλο ενδιαφέρον:

συνεχίζεται εδώ

7 σχόλια:

  1. Ηλία, λέω να μαντέψω ότι μια απάντηση σε όσα γράφεις είναι η κλασσική διάκριση του context of discovery από το context of justification. Με αυτήν τη διάκριση σώζεται η δικαιοσύνη και η ορθολογικότης τονίζοντας το πλαίσιο θεμελίωσης. Πρόκειται για ένα γενικό θετικιστικό χούι: όταν κάτι αντιστέκεται στην κατανόησή μας το χωρίζουμε σε δυο κομμάτια, το καλό που εξηγείται και το κακό που θεωρείται δευτερεύον ή θόρυβος στο πρώτο που πρέπει να εξαλειφθεί.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δεν είναι η δική μου προσέγγιση αυτή! (context of discovery, context of justification...). H δική μου είναι ό,τι γράφω στο κείμενο: δεν είναι αναγκαστικά κακό αυτό! Δεν το λέω για κακό. Δεν το βλέπω ως πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε, να βρούμε την απάντηση. Έτσι είναι όλα, όχι μόνο στην επιστήμη αλλά και στη ζωή: δεν έχεις ποτέ 100% σιγουριές (μα δεν είναι υπέροχο;).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν είπα ότι είναι η δική σου προσέγγιση, το αντίθετο. Έχω κάνει πειράματα στο πανεπιστήμιο, οπότε έχω εποπτεία του πράγματος.

      Διαγραφή
  3. Ξέρεις, αυτά που επισημαίνω δεν είναι καινούργια. Έχουν ειπωθεί κάπου 130 χρόνια πριν. Η έκφραση: "επισκευάζουμε το καράβι εν πλω, σανίδα τη σανίδα, χωρίς ναυπηγείο" είναι, νομίζω, του C.S.Pierce (αν δεν κάνω λάθος). Προσπαθούσε να περιγράψει την εμπειρία του εργαστηρίου και της επιστημονικής έρευνας. Με μια σημαντική επισήμανση: ο Pierce ήταν πειραματιστής, μια ζωή στα εργαστήρια, ήξερε τη δουλειά από μέσα. Ήταν "επιστήμονας (και μάλιστα πειραματιστής) που φιλοσοφούσε". Και δεν το έλεγε για κακό, δεν τον ενοχλούσε που δεν υπάρχει ναυπηγείο! Ο M. Polanyi ήταν πειραματιστής, ήξερε κι αυτός τη δουλειά από μέσα (θεωρείτο εξαιρετικός επιστήμονας, σε παγκόσμιο επίπεδο). Δεν το έλεγε για κακό ότι μεγάλο μέρος της εργαστηριακής εργασίας είναι κοντά στο "τέχνη" ή στο "μαστοριά".

    Πολλοί άλλοι φιλόσοφοι της επιστήμης δεν ήξεραν τη δουλειά. Ήταν πτυχιούχοι φυσικών επιστημών που ασχολήθηκαν κατόπιν με τη φιλοσοφία. Αυτούς τους ενοχλούσε πάρα πολύ που δεν υπάρχουν απόλυτες σιγουριές. Το έβλεπαν ως πρόβλημα που απαιτεί λύση. Η απάντηση και του Pierce και του Polanyi (και η δική μου) είναι: μα δεν είναι υπέροχο που δεν έχουμε ποτέ 100% σιγουριές; Που όσο τα σκαλίζεις, αυτά σκαλίζονται;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Και πού να δείς τις αναλύσεις για το σωματίδιο Χιγκς! Τα ουδέτερα ρεύματα ήταν περίπατος στο Ζάπειο :)

    Πάντως, παρ'ότι συμφωνώ φυσικά με τη θέση περί κακής "δημοσιγραφίας", όλα τα παραδείγματα που περιγράφεις (και πάντως σίγουρα το Γκάργκαμελ) εκτυλίσσονται στην περίοδο που πραγματοποιείται η (πειραματική) ανακάλυψη, μια περίοδο που είναι φυσικό να κυριαρχείται από σύγχυση και αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις πλήρως υπερασπίσιμες με τα δεδομένα που έχει κανείς στη διάθεσή του *τη συγκεκριένη χρονική στιγμή*. Αυτό συνέβη με τα weak neutral currents, αυτό συνέβη με το J/Ψ σωματίδιο κλπ. κλπ. Έχει επίσης συμβεί αρκετές φορές και ανάποδα: να ισχυρίζονται διάφορα πειράματα οτι βλέπουν πράγαματα που εν τέλει αποδεικνύεται οτι δεν υπάρχουν (βλέπε π.χ. την περιβόητη υπόθεση με την Opera και τα υπερταχεία νετρίνα, που δεν τα κατάφεραν τελικώς, παρά την εντολή Σαμαρά). Δες εδώ για το προχθεσινό φρέσκο κουλούρι (αποτύπωμα των βαρυτικών κυμάτων της πληθωριστικής εποχής στο CMB ή υπο-εκτιμημένα συστηματικά σφάλματα;).

    Αυτό που θέλω να πώ είναι οτι τις περισσότερες φορές, μετά από λίγο χρονικό διάστημα ο κουρνιαχτός καταλαγιάζει, τα συστηματικά σφάλματα εκτιμούνται πιο ψύχραιμα, τα στατιστικά εξαφανίζονται όπως τα σαλιγκάρια στη λιακάδα, άλλα πειράματα επιβεβαιώνουν τη μέτρηση, και εν τέλει όλοι (η σχεδόν όλοι εκτός από κείνους με μονοπροσωπικές προσκολλήσεις) πείθονται οτι η μια πλευρά είναι σωστή και η άλλη λάθος. Κι έτσι επανερχόμαστε στον κόσμο της Σώτης, όπου ο παππούς Weinberg σηκώνει την κούπα της Σουηδικής ακαδημίας, ενώ ο θείος Glashow χάνει (κερδίζει βέβαια κι αυτός, αλλά το δικό του μοντέλο της "θραυσης" της ηλεκτρασθενούς αλληλεπίδρασης δε χώραγε ουδέτερα ρεύματα).

    Δηλαδή δεν είναι οτι τα πάντα μένουν ανοιχτά και όλοι μπορεί να έχουν δίκιο για πάντα. Και εδώ είναι που η επιστήμη (ή τουλάχιστον μερικές επιστήμες) διαφέρει απ'τις δίκες: ανεξάρτητα του πόσο καλούς δικηγόρους έχεις, ανεξάρτητητα απ'το ποιός λέει τί, εν τέλει το πείραμα (σύμφωνοι, περνώντας απ'τα μαγειρεία των πρώτων μετρήσεων, τις αμφιβολίες, τις στατιστικές διακυμάνσεις, τις προσωπικές διχογνωμίες, τονα ανθρώπινο παράγοντα κλπ. κλπ.) θα υποδείξει τί πραγματικά ισχύει και τί ήταν πλάνη. Και είναι αντίστοιχα κακή δημοσιογραφία να μην επισημαίνουμε οτι, ναι, μπορεί η μέτρηση των ουδέτερων ρευμάτων να ήταν αμφισβητουμενη όταν γινόταν για πρώτη φορά, αλλά σήμερα, επίσης στο CERN μετράμε με απόλυτη βεβαιότητα χιλιάδες ουδέτερα ηλεκτρασθενή μποζόνια, και τα βρίσκουμε (δυστυχώς) ακριβώς όσα πρέπει κάθε φορά να είναι.

    Και για να επιστρέψω στο κείμενο, τα Μόντε Καρλο που χρησιμοποιούμε στο LHC κι αν έχουν μέσα τους αυθαίρετες παραμέτρους και μαστοριά, εκεί να δείς πώς κάνουν tune στα data παραμέτρους πριν χρησιμοποιήσουν το Μόντε Καρλο για να περιγράψουν τα data. Κάθε σχετικός με το πείραμα μπορεί να σου αναφέρει υποθετικά σενάρια καινούριας φυσικής που δεν θα μπορέσουμε αρχικά να διακρίνουμε γιατί συνεπάγονται αποκλίσεις που κρύβονται κάτω απ'την αυθαιρεσία των Monte Carlo. Δυσάρεστη κατάσταση που στρεσάρει εξίσου πειραματικούς και μοντεκαρλιστές. Αλλά δε διαρκεί πολύ.


    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. "ανεξάρτητα του πόσο καλούς δικηγόρους έχεις, ανεξάρτητητα απ'το ποιός λέει τί, εν τέλει το πείραμα [...] θα υποδείξει τί πραγματικά ισχύει και τί ήταν πλάνη."

    Εδώ ήθελα να προσθέσω: "όπως έλεγε και ο Feynman της προηγούμενης ανάρτησης" :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Δεν υπονοώ κάποιον σχετικισμό ("μπορείς να κάνεις το άσπρο μαύρο, να ισχυριστείς οτιδήποτε"). Δεν υπονοώ κάτι τέτοιο. Σκοπός μου είναι να δείξω πώς περίπου είναι τα πραγματικά πειράματα. Ο κόσμος, οι απέξω, δεν το ξέρουν. Νομίζουν ότι τα πειράματα είναι "μαθηματικά αλγοριθμικές διαδικασίες", που έλεγε κι ο Vagelford στην προηγούμενη ανάρτηση. Μπαμ και κάτω, παρατηρείς το φαινόμενο περίπου όπως ο Κολόμβος παρατήρησε μια καινούργια γη στον ορίζοντα. Ότι έχουν κάποια μαγεία τα μοντέλα ή δεν ξέρω πώς ακριβώς το σκέφτονται.

    Από την άλλη, επέλεξα επίτηδες δυο ανώδυνα παραδείγματα, το Q του ζαφειριού και τα ουδέτερα ρεύματα. Σε άλλα, πιο καυτά αντικείμενα, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Εκεί υπάρχουν κι άλλοι κριτές της επιστημονικής αλήθειας εκτός από το πείραμα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Αδερφέ, δεν ξέρω τούτο το φεγγάρι
Στης καρδιάς της άδειας τη φυρονεριά
Πούθε τάχει φέρει, πούθε τάχει πάρει
Φωτεινά στην άμμο, χνάρια σαν κεριά.

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.