Ανταποκρινόμενος στα αμέτρητα αιτήματα αναγνωστών της προηγούμενης ανάρτησης βάζω λίγη ακόμα Satapatha Brahmana. Αυτή τη φορά θα την κάνω mix με Jethro Tull – εξάλλου τα αρχαία κείμενα δεν γράφτηκαν να διαβαστούν όπως κάνουμε εμείς σήμερα, αλλά να τραγουδηθούν ή να ψαλθούν ή να απαγγελθούν μεγαλόφωνα συνοδεία μουσικής.
Μου κάνει εντύπωση πόσο παρόμοια είναι η γλώσσα της Satapatha Brahmana περιγράφοντας μια Βεδική θυσία, μ’ αυτήν ενός παραδοσιακού Ιρλανδέζικου τραγουδιού που έγινε επιτυχία με τους Traffic: όπως ξέρουμε, Ο Γιάννης Κριθάρης Πρέπει να Πεθάνει. Η Βεδική θυσία περιλαμβάνει προσφορά του Βασιλιά των Φυτών, του Soma, στη θυσιαστική πυρά αφού πρώτα πατηθεί με πέτρες να βγει το εκχύλισμά του. Και οι δύο πηγές μιλάνε για θάνατοτου φυτού, και το τονίζουν με πολύ παρόμοιες λέξεις. Με μωβτο μεταφρασμένο κείμενο της SB (από εδώ), με κόκκινοτα λόγια του τραγουδιού.
Οπότε, Jethro Tull feat. Satapatha Brahmana:
Ήρθαν τρεις άντρες [τρεις συμμετέχοντες ήταν το μίνιμουμ στις Βεδικές τελετές]
Από τη Δύση [πάντα από τη Δύση πηγαίνει κάποιος στο Βεδικό μέρος της θυσίας]
Να δοκιμάσουν την τύχη τους
Κι αυτοί οι τρεις άντρες δώσαν βαρύ όρκο [οι Βεδικές θυσίες ξεκινούσαν με όρκους]
Πώς ο Γιάννης Κριθάρης πρέπει να πεθάνει
Όργωσαν, έσπειραν, τον θάψαν στ’ αυλάκια, πέταξαν χώμα στο κεφάλι του
Κι οι τρεις άντρες δώσαν βαρύ όρκο: ο Γιάννης Κριθάρης είναι πια νεκρός.
Kάνοντας αυτή τη θυσία, τον σκοτώνουν. Και πατώντας τον βασιλιά (το φυτό Soma) με βαριές πέτρες, τον σκοτώνουν.
Hσυχάζοντάς τον και παραδίδοντάς τον στη θυσιαστική φωτιά, τον σκοτώνουν
Κι ο μυλωνάς τον κακομεταχειρίστηκε χειρότερα απ’ όλους:
Τον άλεσε ανάμεσα σε δυο μυλόπετρες
Το φυτό της θυσίας (haviryagna) το σκοτώνουν με γουδί και γουδοχέρι, το σκοτώνουν με δυο μυλόπετρες
ΥΓ: Now, in performing that sacrifice, they slay it; and in pressing out the king (Soma), they slay him; and in quieting and immolating the victim, they slay it. The haviryajña they slay with the mortar and pestle, and with the two mill-stones.
"Έχω ένα κάρο πράγματα", "ο Γιώργος έχει ένα κάρο χρήματα" κ.α. Χρησιμοποιούμε τέτοιες εκφράσεις με οικείους, όμως τις αποφεύγουμε σε πιο τυπικές διατυπώσεις όπου λέμε: "έχω πολλά πράγματα", "ο Γιώργος έχει άφθονα χρήματα". Κάποιος που δεν ξέρει Ελληνικά θα μάθει πρώτα το τυπικό ("πολλά", "άφθονα") και κατόπιν το άτυπο και καθημερινό ("ένα κάρο").
Όμως ας αλλάξουμε ήπειρο και εποχή:
Η Satapatha Brahmana, γύρω στο 700 π.Χ. (;) είναι ένα σύνολο σχολίων πάνω στις ακόμα πιο αρχαίες Ινδικές Βέδες (εμείς, φυσικά, στην Ελλάδα δεν μαθαίνουμε τίποτα για τις Βέδες, όμως το ότι δε μαθαίνουμε τίποτα δεν σημαίνει πως οι Βέδες δεν έχουν αξία). Τη διάβαζα πρόσφατα και εντυπωσιάστηκα που βρήκα ΑΚΡΙΒΩΣ την παραπάνω δημώδη έκφραση, "ένα κάρο". Λοιπόν, Satapatha Brahmana από την κλασική μετάφραση του Julius Eggeling - σχολιάζει ένα Βεδικό τελετουργικό όπου τα αφιερώματα έρχονται σε κάρα:
6. Moreover, the cart represents an abundance ... hence, when there is much of anything, people say that there are 'cart-loads' of it.
6. Επιπλέον, το κάρο εκφράζει την αφθονία ... οπότε, όταν υπάρχει αφθονία από κάτι, ο κόσμος λέει ότι υπάρχει "ένα κάρο" απ' αυτό
Εντυπωσιακό που 2.800 χρόνια και 6.000 χιλιόμετρα μακριά, δύο λαοί χρησιμοποιούν ίδιο ακριβώς σύμβολο και έκφραση για να εκφράσουν την αφθονία: "ένα κάρο".
Ο παππούς μου ήταν καροποιός. Αυτός ίσως θα μπορούσε να μας πει περισσότερα.
Έγινε σάλος πριν οκτώ χρόνια, όταν ο βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Β. Διαμαντόπουλος έκλεισε τον λόγο του στη Βουλή με τη φράση: "ραντεβού στα γουναράδικα". Προκλητική, ακατανόητη, τελικά ανέκυψε ότι ήταν συνηθισμένη φράση του Άρη Βελουχιώτη (ως "καλή αντάμωση στα γουναράδικα"). Λαϊκή έκφραση που ο Άρης χρησιμοποιούσε για να δείξει τον κίνδυνο που διέτρεχαν οι αντάρτες σχεδόν κάθε μέρα: οι αλεπούδες βγαίνουν από τη φωλιά τους, δεν ξέρουν αν θα ξαναγυρίσουν, οπότε αποχαιρετιούνται λέγοντας "καλή αντάμωση στα γουναράδικα", κρεμασμένες γούνες στο τσιγκέλι.
Κι όμως! Το "καλή αντάμωση στα γουναράδικα" είναι πολύ πιο παλιό από την εποχή του Άρη! Πολλούς αιώνες πιο παλιό!
Λοιπόν, η έκφραση είναι από το Συνέδριο των Πουλιών του Αττάρ (12ος αιώνας), έναν υπερθησαυρό της Περσικής λογοτεχνίας που οι Ιρανοί κρατάν για τον εαυτό τους, δεν μας τον λένε, και πρέπει να κάνουμε χίλιες προσπάθειες να τον βρούμε. Όσοι από σας εκτιμάτε τον Μπόρχες, να ξέρετε ότι έχει γράψει το εξής:
Το ότι κάποιος θα ξεπεράσει την τεράστια μορφή που έγραψε τη Θεία Κωμωδία [τον Δάντη], μοιάζει απίστευτο και πολύ σωστά μοιάζει απίστευτο.
Κι όμως, αυτό το κατόρθωμα έχει γίνει.
Είναι το Συνέδριο των Πουλιών του Αττάρ.
Εδώ πρέπει να φύγουμε από κυνηγημένους αντάρτες. Πρέπει να πάμε στην καρδιά του σούφικου μυστικισμού. Όπου "ο χωρισμός των αλεπούδων" σημαίνει, λίγο πολύ, τη στιγμή του θανάτου μας. Τη στιγμή που ό,τι κάναμε στη ζωή μας, κι ό,τι δεν κάναμε, ό,τι πετύχαμε, κι ό,τι αποτύχαμε δεν θα 'χει καμία σημασία. Στη γλώσσα του σούφικου μυστικισμού αυτό επικράτησε να αποδίδεται με τη λέξη Εαυτός (ναφς στα αραβικά), δηλαδή όλα τα διάφορα "Ηλίας", "Μαρία", "Γιώργος" κ.λπ. που κουβαλήσαμε μια ζωή: παιχνιδάκια, μας τα δώσαν να παίξουμε λίγο, κάποια στιγμή μας τα παίρνουν οριστικά. Παραθέτω την αλληγορική ιστορία του Αττάρ στην αγγλική μετάφραση των Darbandi & Davis:
‘Στον γουναρά, αγάπη μου -- κρεμασμένες γούνες κι οι δυο!’
Και για να τιμήσουμε την ισλαμική παράδοση (ο Άγγελος του Θανάτου είναι Ισλάμ, έτσι δεν είναι;), ας κλείσουμε με τους mywithoutYou:
Ο Άγγελος του Θανάτου ήρθε στο δωμάτιο του Βασιλιά Δαυίδ: "Φίλε, ώρα να πηγαίνουμε"
"Όχι, Άγγελε, πολύ νωρίς, δεν είναι ώρα μου να φύγω"
"Συγνώμη, φίλε, τώρα κράτα το χέρι μου και πάμε"
"Όμως, Άγγελε, δε θα 'πρεπε να είχα ένα προειδοποιητικό σημάδι πριν πεθάνω;"
"Έλα τώρα, Δαυίδ, πάμε εκεί που πήγε η γιαγιά σου, ο παππούς σου όταν ήρθε η ώρα τους να φύγουν"
"Όμως καθάρισα τον Γολιάθ με μια σφεντόνα! Δεν μπορεί να είναι ώρα μου να φύγω!"
"Θα σε περιμένει όταν φτάσουμε. Έλα, πάμε εκεί που πήγε η μητέρα σου κι οι θείοι σου κι οι θείες σου όταν ήρθε η ώρα τους"
"Τουλάχιστον να πω στον Σολομώντα τα μυστικά που έμαθα;..."
"Συγνώμη, φίλε, δεν είναι δική μου δουλειά. Σύνελθε, Δαυίδ! Σκέψου πού είναι τώρα ο Ουρίας, τον παράτησες ολομόναχο στο πεδίο της μάχης. Σκέψου πού είναι τώρα η Βηρσαβεέ, την έπαιρνες μάτι απ' τις ταράτσες ενώ λουζόταν. Σκέψου πού είναι το απρόσμενο παιδί σας από κείνη τη νύχτα έρωτα: oλονών ήρθε η ώρα τους να φύγουν"
Μην καυχιέσαι, περήφανε Άγγλε, για την καταγωγή και το αίμα σου
Η καταγωγή του Ινδιάνου αδερφού σου, το ίδιο καλή με τη δική σου
Όμως γίνεται πιο ενδιαφέρον αν σκεφτείς ότι αυτός που έγραψε τον στίχο ήταν Άγγλος και απευθυνόταν σε Άγγλους. Για την ακρίβεια, στους Βρετανούς άποικους της Βόρειας Αμερικής. Πώς συνεχίζει το ποίημα;
Απ’ το ίδιο αίμα σας έφτιαξε ο Θεός,
Το ίδιο σοφούς, ωραίους, δυνατούς,
Όσο άνθρωπος εσύ, τόσο κι αυτός
Γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρον αν σκεφτείς ότι αυτός που έγραψε το ποίημα μπορεί να θεωρηθεί και ο πρώτος ποιητής των (κατοπινών) ΗΠΑ. Πώς συνεχίζει;
Φόνους; Κλοπές; Σφετερισμούς; Προστυχιές;
Οι άγριοι Ινδιάνοι τα τιμωρούν αυτά!
Κι η Δικαιοσύνη τους άμεμπτη,
Τυφλή κι ακριβοδίκαιη.
Οπότε σιγούρεψε τη δεύτερη γέννησή σου μην τυχόν και δεις
Τα ουράνια ν’ ανοίγουν για τους άγριους Ινδιάνους,
Όμως για σένα να μένουν κλειστά
Γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρον αν σκεφτείς ότι ο ποιητής ήταν ιεραπόστολος που έβαλε σκοπό να εκπολιτίσει κάποιους τοπικούς Ινδιάνους, μιλάω για το μακρινό 1640 (ήμασταν μικρά παιδιά τότε, δεν το καλοθυμόμαστε). Τελικά δεν εκπολίτισε ούτε εκχριστιάνισε κανέναν Ινδιάνο, αντίθετα, περίπου εξινδιανίστηκε ο ίδιος («εξινδιανίζω», το αντίθετο του «εκπολιτίζω») και πάλεψε ως το τέλος της ζωής του για την αξιοπρέπεια και την αναγνώριση των αυτοχθόνων. Πώς συνεχίζει το ποίημα;
Κι όταν οι Ινδιάνοι ακούν τις φριχτές βρωμιές
Που κάνουν Ιρλανδοί και Άγγλοι
Όταν ακούν για τις φοβερές κατάρες και τους φόνους τους
Αυτό έχουν να πουν:
Εμείς ζούμε γυμνοί, κι έχουμε πολλούς θεούς
Όμως είμαστε λιγότερο αμαρτωλοί από σας
Εσείς είστε οι βάρβαροι, οι άγριοι παγανιστές
Η δική σας γη είναι ο πραγματικός αγριότοπος
Τον λέγαν Ρότζερ Ουίλιαμς (1603 - 1683), εδώ η σελίδα του στη Wikipedia. Έχετε αναρωτηθεί ποτέ από πού προέρχονται κάποιες χαρακτηριστικές ινδιάνικες λέξεις και φράσεις που μάθαμε κυρίως απ' τα Λούκυ Λουκ; Τα μοκασίνια, το τίπι, το νερό της φωτιάς, να θάψουμε το τσεκούρι του πολέμου, τα χλωμά πρόσωπα κ.α.; Είναι γλώσσα των ινδιάνων Ναρανγκσέτ και προέρχονται από το βιβλίο του Ουίλιαμς A Key into the Language of America (1643).
Δεν κατάφερα να βρω στο ίντερνετ το ινδιάνικο όνομα του Ρότζερ Ουίλιαμς (βρήκα όμως αυτό το χαριτωμένο: Ποιος Έφαγε τον Ρότζερ Ουίλιαμς;), είμαι βέβαιος ότι οι Ναρανγκσέτ θα του είχαν δώσει όνομα στη γλώσσα τους. Ο αρχηγός τους στα τελευταία του ζήτησε να παραστεί ο Ρότζερ Ουίλιαμς στην κηδεία του και να θαφτεί με τα ρούχα που του δώρισε ο ίδιος.
Το παραπάνω ποίημα το πήρα από εδώ, όπου μπορείτε να διαβάσετε κι άλλους στίχους του Ρότζερ Ουίλιαμς (αγγλικά 17ου αιώνα, έτσι;)
Μερικές Ταϊλανδικές παροιμίες. Τις εξηγώ λίγο. Αν σας αρέσει κάποια, χρησιμοποιήστε την:
- Ανεβαίνει η παλίρροια; Το ψάρι τρώει το μυρμήγκι. Πέφτει η παλίρροια; Το μυρμήγκι τρώει το ψάρι.
(όταν πέφτει η παλίρροια, πολλά ψάρια μένουν ξεβρασμένα στην άμμο και γίνονται τροφή για μυρμήγκια. Όταν ανεβαίνει η παλίρροια, πολλές μυρμηγκοφωλιές βρίσκονται στο νερό και τα μυρμήγκια γίνονται τροφή για τα ψάρια)
- Το άλογο το αποδεικνύει ο δρόμος, τον άνθρωπο τον αποδεικνύει ο χρόνος
- Γλιτώνεις απ' την τίγρη, πέφτεις στον κροκόδειλο
("από τη Σκύλλα στη Χάρυβδη" ή "απ' το κακό στο χειρότερο")
- Λαγός που θέλει το φεγγάρι
(κάποιος που θέλει κάτι άπιαστο, απραγματοποίητο, "τον ουρανό με τ' άστρα")
- Όταν καβαλήσεις τον ελέφαντα και νιώσεις βασιλιάς του κόσμου, μην ξεχνάς ότι οι άλλοι σε βοήθησαν ν' ανέβεις εκεί
(τυπικά, κάποιος χρειάζεται βοήθεια ν' ανέβει στον ελέφαντα, δεν μπορεί μόνος του)
- Αν δεν χορεύεις καλά, σου φταίει το φλάουτο και το τύμπανο
- Χρυσή σαύρα
(γκινκα τονγκ ή καπομ: κιτρινωπή δενδρόβια σαύρα της ΝΑ Ασίας. Κάποιες φορές έχει κίτρινη λωρίδα στον λαιμό, σα να φοράει χρυσό μενταγιόν. Μεταφορικά, ο πλούσιος που βλέπει αφ' υψηλού τον φτωχό, ο άνετος που βλέπει αφ' υψηλού τον ταλαιπωρημένο)
χρυσή σαύρα
- Aυτός που σπάει το φλάουτο
(drama queen, αυτός που το παρακάνει με την κλάψα, σα μουσικός που φτάνει να σπάσει το φλάουτό του)
- Ψάχνεις βελόνα στον ωκεανό
(εντυπωσιακά παρόμοιο με το δικό μας "ψάχνεις βελόνα στα άχυρα")
- Αυτός που σφάζει το βόδι όταν τελειώσει το όργωμα
(αχάριστος, αγνώμων, σφάζει το βόδι όταν παύει να το χρειάζεται)
- Άσπρος ελέφαντας στη ζούγκλα
(δύσκολο να εξηγηθεί!... Ο "άσπρος ελέφαντας", τσανγκ πουακ, είναι ο πολύ σπάνιος ελέφαντας-αλμπίνος, ένα συμβολικό, αξιοθαύμαστο, σχεδόν μυθικό ζώο. Υπάρχουν πολλές ταϊλανδικές παροιμίες και εκφράσεις με τον "άσπρο ελέφαντα", π.χ. ο Γαλαξίας είναι "ο δρόμος του άσπρου ελέφαντα", ενώ αν αποκαλέσεις έναν άνθρωπο "άσπρο ελέφαντα" εννοείς ότι είναι προικισμένος ή σοφός ή ιδιαίτερος ή εξαιρετικά όμορφος ή σπάνια καλόκαρδος ή χαρισματικός κ.λπ. Δεν είναι ακριβώς άσπρος, η ταϊλανδική έκφραση περισσότερο σημαίνει "ο ευοίωνος ελέφαντας", όμως στα αγγλικά ο όρος white elephant έχει επικρατήσει)
άσπρος ελέφαντας
(Οπότε, η παροιμία "άσπρος ελέφαντας στη ζούγκλα" σημαίνει ότι τον ιδιαίτερο άνθρωπο θα τον βρεις πολύ δύσκολα, σαν να ψάχνεις στη ζούγκλα για το σπάνιο ζώο)
- Και μια παραδοσιακή ταϊλανδική ευχή σε κάποιον που χάνει αγαπημένο πρόσωπο, αντί για τα δικά μας "συλλυπητήρια": Εύχομαι να οδηγηθεί σε μέρος που να του αρέσει
Μια φορά κι έναν καιρό, οι αρχαίοι λαοί αναλώνονταν σε προλήψεις, μύθους και δεισιδαιμονίες. Όμως ξαφνικά... ΜΠΑΜ! Ηρόδοτος! Ευκλείδης! Αριστοτέλης! Πλάτωνας! Αρχιμήδης! Ερατοσθένης! Οι αρχαίοι Έλληνες λύτρωσαν την ανθρωπότητα από το ζόφο των προλήψεων, έδωσαν τα φώτα, βάλαν τις βάσεις της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της ιστορίας, των μαθηματικών, της γεωμετρίας, της αστρονομίας κ.α. Και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Κάπως έτσι δεν τα μάθαμε στο σχολείο; Ναι, κάπως έτσι. Το 'χετε σκεφτεί κι εσείς πως ό,τι μας μάθαν στο σχολείο ήταν λάθος;... α, ώστε το 'χετε σκεφτεί κι εσείς.
Διάφορα πράγματα δεν κολλούσαν καλά μ' αυτήν την εικόνα, από τον καιρό του σχολείου ακόμα. Π.χ. μαθαίναμε για διάφορους Έλληνες που μήδισαν. Γιατί δεν υπήρχαν αντίστοιχοι Πέρσες που "ελλήνισαν"; Μα ο ελληνικός δεν ήταν ο σπουδαίος πολιτισμός τότε;
Ή επίσης ο θαυμασμός των αρχαίων Ελλήνων για την ακόμα πιο αρχαία Αίγυπτο και Βαβυλώνα (τότε πρέπει να τη λέγαν "Χαλδαία"). Ας πούμε, φαίνεται η εκτίμηση του Πλάτωνα για την Αίγυπτο στα έργα του. Ενώ Θαλής, Πυθαγόρας, Σόλωνας, Πλάτωνας, Ηρόδοτος κι άλλες σπουδαίες μορφές, θρυλλείτο ότι ταξίδεψαν σε Βαβυλώνα και Αίγυπτο ("το δώρο του Νείλου") να διδαχθούν την κρυμμένη γνώση τους. Φαλτσάρουν αυτά με την καθιερωμένη ερμηνεία του αρχαίου κόσμου. Η σχολική εικόνα μυρίζει.
Όπως μυρίζει αμπάρι σε παλιό σκαρί χτισμένο τότε στον Ευφράτη, στη Φοινίκη.
